#: locale=en
## Hotspot
### Tooltip
HotspotPanoramaOverlayArea_5BBE16B6_C712_D6E0_41C1_FE5436A43B8C.toolTip = 1st Room
HotspotPanoramaOverlayArea_5D2F7824_C716_59E0_41E0_06B53457BEC6.toolTip = 1st Room
HotspotPanoramaOverlayArea_5BBE64A8_C712_6AE0_41E4_8D84124EF285.toolTip = 1st Room
HotspotPanoramaOverlayArea_5B5A3DE7_C713_DA60_419A_9A18C6975B01.toolTip = 1st Room
HotspotMapOverlayArea_79E655E5_500E_AAC2_41D1_278E75E2EB77.toolTip = 1st floor 1
HotspotMapOverlayArea_63146A24_5001_9942_41BE_870EA17BDBDE.toolTip = 1st floor 10
HotspotMapOverlayArea_672FBEC9_5002_96C2_41CD_4C72FF334638.toolTip = 1st floor 11
HotspotMapOverlayArea_67E98A99_500F_9942_41BB_BFFF721DD513.toolTip = 1st floor 12
HotspotMapOverlayArea_65D2AD10_5002_BB42_41CB_8EA965AF8E92.toolTip = 1st floor 13
HotspotMapOverlayArea_660C2635_500E_E942_41A6_9EC2A1949853.toolTip = 1st floor 14
HotspotMapOverlayArea_66FB939C_500F_AF43_41C2_C1579CA010FC.toolTip = 1st floor 15
HotspotMapOverlayArea_6667FE4E_5001_99DE_4195_D7DFE92D559A.toolTip = 1st floor 16
HotspotMapOverlayArea_6A4F2DDB_5006_9AC6_41D0_DBB891F0E0EC.toolTip = 1st floor 17
HotspotMapOverlayArea_6BA93C91_5001_9942_41C0_D4C1E9087971.toolTip = 1st floor 18
HotspotMapOverlayArea_6A9DF7E4_5002_96C2_41B1_007E80BC8F35.toolTip = 1st floor 19
HotspotMapOverlayArea_7AC7EBD4_5002_7EC2_41D2_40E5B3A1AACE.toolTip = 1st floor 2
HotspotMapOverlayArea_6A1EB6E8_503E_76C2_41C2_BDC0E97CEE71.toolTip = 1st floor 20
HotspotMapOverlayArea_6C2A1CA2_5006_7946_41AD_335BF0663A36.toolTip = 1st floor 21
HotspotMapOverlayArea_1133A335_5006_6F42_41CD_EEFAEDB20CE3.toolTip = 1st floor 22
HotspotMapOverlayArea_6CDE7C6F_5006_79DE_41CD_D5A7DE0B73DE.toolTip = 1st floor 23
HotspotMapOverlayArea_6C3440FE_5002_6ABE_41C0_9F36F4BEAA24.toolTip = 1st floor 24
HotspotMapOverlayArea_6CFE8068_5001_A9C2_419C_8563122E0FB9.toolTip = 1st floor 25
HotspotMapOverlayArea_6FBBDF7B_5006_77C6_41C3_A776DCCD5A64.toolTip = 1st floor 26
HotspotMapOverlayArea_6FE45FD0_5003_96C2_41C6_25E62933BC78.toolTip = 1st floor 27
HotspotMapOverlayArea_11482797_5001_B74E_41CC_2FB5F83BFB5C.toolTip = 1st floor 28
HotspotMapOverlayArea_11DA5B79_501F_FFC2_41D0_5B3033A5EBB3.toolTip = 1st floor 29
HotspotMapOverlayArea_79282F5C_5007_97C2_41C2_B77BF51877BA.toolTip = 1st floor 3
HotspotMapOverlayArea_1145E4E6_501E_AACE_41B2_E06E5238E61F.toolTip = 1st floor 30
HotspotMapOverlayArea_11E65F88_5002_B742_41CC_06380D6C9958.toolTip = 1st floor 31
HotspotMapOverlayArea_79A28E6E_5003_99DE_41A9_8807D78F04C8.toolTip = 1st floor 4
HotspotMapOverlayArea_7D217476_503E_69CE_41C7_CF8238EFE73C.toolTip = 1st floor 5
HotspotMapOverlayArea_7E268E7C_5001_99C2_41C9_0F3BA4CB05A3.toolTip = 1st floor 6
HotspotMapOverlayArea_7FF12C50_5003_B9C2_41D0_9C8927AEFE17.toolTip = 1st floor 7
HotspotMapOverlayArea_6050B357_500E_6FCE_41D3_061AF17ECBA2.toolTip = 1st floor 8
HotspotMapOverlayArea_6191B42A_5002_6946_41B8_96241ED8E82D.toolTip = 1st floor 9
HotspotPanoramaOverlayArea_5B4A3676_C71D_F660_41EA_29392EE83A45.toolTip = 2F
HotspotPanoramaOverlayArea_59C5A6F0_C712_B660_41A4_3BA7D92582EC.toolTip = 2F
HotspotPanoramaOverlayArea_58080CE4_C71E_5A60_41E5_4792D6DD2CBA.toolTip = 2F
HotspotPanoramaOverlayArea_5860E48A_C715_AAA0_41D4_C219C086DAAB.toolTip = 2F
HotspotMapOverlayArea_073CBCF0_500E_9AC2_41D2_7AB41825453B.toolTip = 2F 1
HotspotMapOverlayArea_03466552_5006_EBC6_41C4_477E21D5F135.toolTip = 2F 10
HotspotMapOverlayArea_0E42C901_5006_9B42_41D3_B16D884890FD.toolTip = 2F 11
HotspotMapOverlayArea_0F9C1BEF_5006_BEDE_41D6_7465AD3B1A10.toolTip = 2F 12
HotspotMapOverlayArea_0C8834BB_5002_E946_41D3_776FDFE9E02A.toolTip = 2F 13
HotspotMapOverlayArea_0DCF0A68_5002_B9C2_41A1_8CD8D7A88BFE.toolTip = 2F 14
HotspotMapOverlayArea_0EE7078E_51FE_975E_41D4_CE0CF07603C4.toolTip = 2F 15
HotspotMapOverlayArea_0DB60CE8_51FE_BAC2_41CE_434AE7F4E08E.toolTip = 2F 16
HotspotMapOverlayArea_0C5DA147_51FE_EBCE_41D3_D7645C3C32ED.toolTip = 2F 17
HotspotMapOverlayArea_03053415_51FE_E942_419E_6BF355D2AB6B.toolTip = 2F 18
HotspotMapOverlayArea_03F24653_51FE_A9C6_41C3_C90FC18A444D.toolTip = 2F 19
HotspotMapOverlayArea_077FDC9B_5006_7946_41CB_245899F36860.toolTip = 2F 20
HotspotMapOverlayArea_06D4A623_5007_A946_41D3_6040136B0AF0.toolTip = 2F 21
HotspotMapOverlayArea_04049B70_5007_9FC2_4179_3A1ED4248356.toolTip = 2F 22
HotspotMapOverlayArea_0CC8D9BF_5003_9ABE_41D3_C7064AC642C3.toolTip = 2F 23
HotspotMapOverlayArea_03864177_5003_ABCE_4165_C0C6826FB0B2.toolTip = 2F 24
HotspotMapOverlayArea_0237C7C8_5003_F6C2_41CB_4F03C4CDA462.toolTip = 2F 25
HotspotMapOverlayArea_0DDF5883_5001_B946_4179_B573C32485DF.toolTip = 2F 26
HotspotMapOverlayArea_0CD3DE0D_5001_9942_41CC_7660BDC43A1F.toolTip = 2F 27
HotspotMapOverlayArea_015DB9E0_500E_9AC2_41C4_79B17B13B5F1.toolTip = 2F 28
HotspotMapOverlayArea_0DCA0647_500E_A9CE_41D6_827133BAF295.toolTip = 2F 29
HotspotMapOverlayArea_0EBA74E4_5002_EAC2_41C2_5DED4CDD4524.toolTip = 2F 3
HotspotMapOverlayArea_064D29FB_5001_9AC6_41C4_289F5DD14B6A.toolTip = 2F 30
HotspotMapOverlayArea_05616EE6_5001_B6CE_41D2_23F63C4A2E1C.toolTip = 2F 31
HotspotMapOverlayArea_02039A12_5001_F946_41AC_ED1522FF11DF.toolTip = 2F 32
HotspotMapOverlayArea_02F49066_5002_A9CE_41D3_735D5FAF7AE5.toolTip = 2F 33
HotspotMapOverlayArea_00A4940B_501E_E946_41CB_6422FDDC1826.toolTip = 2F 34
HotspotMapOverlayArea_067BC3E0_501E_6EC2_41D5_22324CA47D81.toolTip = 2F 35
HotspotMapOverlayArea_01FCC775_5002_97C2_41CF_714670F73B4F.toolTip = 2F 36
HotspotMapOverlayArea_0703036C_5002_6FC2_41D4_BA4954DAC9E0.toolTip = 2F 37
HotspotMapOverlayArea_0691B343_5001_AFC6_41C0_327C7EA0880E.toolTip = 2F 38
HotspotMapOverlayArea_013A4FAD_5001_F742_41D4_73E171AC50CE.toolTip = 2F 39
HotspotMapOverlayArea_0E391790_5001_9742_41CA_C45FE5E8BF49.toolTip = 2F 4
HotspotMapOverlayArea_05F99ECA_5002_96C6_41A1_C4AE79168523.toolTip = 2F 40
HotspotMapOverlayArea_0613263D_5003_A942_41A8_D68F333EFCBE.toolTip = 2F 41
HotspotMapOverlayArea_0716658E_5002_AB5E_41C8_12F12B144C74.toolTip = 2F 42
HotspotMapOverlayArea_001DDA8C_5001_9942_41D0_DEF11B616EC9.toolTip = 2F 43
HotspotMapOverlayArea_01FD005A_500E_A9C6_4191_DE31E027E90B.toolTip = 2F 44
HotspotMapOverlayArea_0729E6C8_500F_96C2_41C5_1F72E17B9317.toolTip = 2F 45
HotspotMapOverlayArea_01F32B8E_500F_FF5E_41D4_DD78BEB56D25.toolTip = 2F 46
HotspotMapOverlayArea_009DF071_500F_A9C2_41D0_18C0847ABAE9.toolTip = 2F 47
HotspotMapOverlayArea_0D1E7094_5001_A942_41CB_49EB9F90F671.toolTip = 2F 5
HotspotMapOverlayArea_03CE28E8_5002_7AC2_41CA_4B25F7AD6D1E.toolTip = 2F 6
HotspotMapOverlayArea_00C6FC88_5002_9942_41C9_40063CA77493.toolTip = 2F 7
HotspotMapOverlayArea_09CA32C3_5002_AEC6_41B0_EDE93271ECB2.toolTip = 2F 8
HotspotMapOverlayArea_0279BF4F_5006_B7DE_41CC_9F8BF3147A4B.toolTip = 2F 9
HotspotMapOverlayArea_0F2FDA44_5003_99C2_41D5_8DB8F4D118DD.toolTip = 2F2
HotspotMapOverlayArea_00FF94DC_7002_6AC2_41C4_F32217139FE9.toolTip = 3F 1
HotspotMapOverlayArea_0B9BE16F_7006_ABDE_41B8_E7C9A3650306.toolTip = 3F 10
HotspotMapOverlayArea_0A301D47_7002_7BCE_41C1_1CEAB0C485F5.toolTip = 3F 11
HotspotMapOverlayArea_0AF8F35F_701E_EFFE_41CD_35E32339D862.toolTip = 3F 12
HotspotMapOverlayArea_0A4CB0A1_701F_E942_41D1_F1DFA3326E97.toolTip = 3F 13
HotspotMapOverlayArea_0AE319FA_701E_9AC6_41B1_3B1D38C2D952.toolTip = 3F 14
HotspotMapOverlayArea_043410F0_7003_EAC2_41D6_ACD89C8E8F6F.toolTip = 3F 15
HotspotMapOverlayArea_0ACBA954_7002_9BC2_41A8_818F52F393E3.toolTip = 3F 16
HotspotMapOverlayArea_09C2550E_7001_AB5E_41B4_1AAD093CC9B1.toolTip = 3F 17
HotspotMapOverlayArea_0E3D25AC_7007_EB42_41AB_F0883250CC41.toolTip = 3F 18
HotspotMapOverlayArea_0AE6C21D_7006_A942_41BB_BB8443042C8F.toolTip = 3F 19
HotspotMapOverlayArea_053ACBE0_7001_9EC2_41BA_7DE24D307727.toolTip = 3F 2
HotspotMapOverlayArea_08E6C55C_7001_EBC2_41D4_B6763CC1146A.toolTip = 3F 20
HotspotMapOverlayArea_0F5B00E8_7002_6AC2_41C6_BB8164AE4129.toolTip = 3F 21
HotspotMapOverlayArea_0F19C831_7002_B942_41AF_AC6FDDD981E2.toolTip = 3F 22
HotspotMapOverlayArea_084F1E1A_7001_9946_41A7_80420E61F4F4.toolTip = 3F 23
HotspotMapOverlayArea_09C5E68F_700E_A95E_41C8_4CAA5B454DAE.toolTip = 3F 24
HotspotMapOverlayArea_0F70E3AB_700E_6F46_41C1_F4062F59ADF1.toolTip = 3F 25
HotspotMapOverlayArea_0F0BA6A5_7003_E942_41D5_D0F3A7035F29.toolTip = 3F 26
HotspotMapOverlayArea_0E32AAF3_7003_9EC6_41D0_CDD9D24E948B.toolTip = 3F 27
HotspotMapOverlayArea_096F18B2_7006_7946_41C5_DE18F38DDA19.toolTip = 3F 28
HotspotMapOverlayArea_110A8BE4_7002_9EC2_41BE_057F5B0D422C.toolTip = 3F 29
HotspotMapOverlayArea_0BB2A593_700F_EB46_41D0_AB09F0257227.toolTip = 3F 3
HotspotMapOverlayArea_13A13937_7003_BB4E_41C7_95F199B862BD.toolTip = 3F 30
HotspotMapOverlayArea_135A1DA6_7002_7B4E_41D8_974710EE00CB.toolTip = 3F 31
HotspotMapOverlayArea_1178599B_70FF_BB46_41B6_C202D7A92C9B.toolTip = 3F 32
HotspotMapOverlayArea_0CEF63D5_7006_6EC2_41CC_9D279E240EC3.toolTip = 3F 33
HotspotMapOverlayArea_172290B9_7002_6942_41AB_2A7625500ED8.toolTip = 3F 34
HotspotMapOverlayArea_14BE5508_701E_EB42_41CA_34AE53AAF99B.toolTip = 3F 35
HotspotMapOverlayArea_12701FE1_701F_96C2_41CA_9E9A40CFC26B.toolTip = 3F 36
HotspotMapOverlayArea_111B45BF_7001_EABE_41D0_F4CEF2FEE876.toolTip = 3F 37
HotspotMapOverlayArea_11C11ABC_7002_7942_41D3_C60B2639685B.toolTip = 3F 38
HotspotMapOverlayArea_12D145BA_7002_6B46_41B2_FC56E80861C6.toolTip = 3F 39
HotspotMapOverlayArea_04DC2808_700E_F942_41D8_5ADC9239F79C.toolTip = 3F 4
HotspotMapOverlayArea_103DF674_7001_E9C2_41C4_76E5B35C6968.toolTip = 3F 40
HotspotMapOverlayArea_0C838008_7001_A942_41CB_D481E5E3DE2C.toolTip = 3F 41
HotspotMapOverlayArea_13E6CEC0_7002_96C2_41B0_494E4FA70047.toolTip = 3F 42
HotspotMapOverlayArea_13099298_7002_A942_418C_EEFB2F5DC382.toolTip = 3F 43
HotspotMapOverlayArea_124157EC_7002_F6C2_41B6_6EFE66FD5C07.toolTip = 3F 44
HotspotMapOverlayArea_11920AB1_7002_9942_41D0_2C386F33D586.toolTip = 3F 45
HotspotMapOverlayArea_04460073_7002_E9C6_41D0_7A5548D9823A.toolTip = 3F 6
HotspotMapOverlayArea_0AF175B4_7001_AB42_415B_D7D21D70EC92.toolTip = 3F 7
HotspotMapOverlayArea_042B29DB_7006_9AC6_41BB_D306D90E3C8A.toolTip = 3F 8
HotspotMapOverlayArea_0B0E5B5B_7007_9FC6_41D7_E2802C94C900.toolTip = 3F 9
HotspotMapOverlayArea_050A50E0_7002_EAC2_41BC_0FD2DF80C487.toolTip = 3F5
HotspotPanoramaOverlayArea_5879D642_C713_A9A0_41E8_2D590D1F23D4.toolTip = Lobby
HotspotPanoramaOverlayArea_58BAB246_C712_A9A0_41E8_061E43081AF0.toolTip = Lobby
HotspotPanoramaOverlayArea_5884307F_C712_6A60_41DF_086422FC742A.toolTip = Lobby
HotspotPanoramaOverlayArea_58C4BABB_C71E_5EE0_41E1_8176C74380EA.toolTip = Lobby
HotspotPanoramaOverlayArea_5A3549DA_C71E_5AA0_41E5_2D37988A6529.toolTip = Lobby
HotspotPanoramaOverlayArea_585FFF03_C71D_F7A0_41D2_E9677A37E41F.toolTip = Lobby
HotspotPanoramaOverlayArea_58E847FE_C715_F660_41DB_A251D182B94A.toolTip = Lobby
HotspotMapOverlayArea_77D61DA6_5002_9B4E_41B7_1591E5E89D01.toolTip = gate1
HotspotMapOverlayArea_782C046B_5001_A9C6_41B4_402ECB34A854.toolTip = gate2
HotspotMapOverlayArea_167E26DE_7006_96FE_41C2_62AC62483F92.toolTip = out1
HotspotMapOverlayArea_158A9FF9_7006_76C2_41D0_AD0BFD6322C2.toolTip = out2
HotspotMapOverlayArea_1640E0EF_7001_AADE_41D6_AA9EE5D7076D.toolTip = out3
## Media
### Floorplan
### Image
imlevel_5E3AC835_097D_CB63_419E_DA204C24498E.url = media/map_430E30C2_5002_AAC6_41B6_4D25803BCBBC_en_0.webp
imlevel_5E3A3835_097D_CB63_4175_D380ECF79E99.url = media/map_430E30C2_5002_AAC6_41B6_4D25803BCBBC_en_1.webp
imlevel_5E3A6835_097D_CB63_4194_69D311DD0396.url = media/map_430E30C2_5002_AAC6_41B6_4D25803BCBBC_en_2.webp
imlevel_5E3A4836_097D_CB61_4193_F26F86FB13FA.url = media/map_430E30C2_5002_AAC6_41B6_4D25803BCBBC_en_3.webp
imlevel_5E249815_097D_CB23_4191_BC63DAC4EB21.url = media/map_430E7C9D_5002_B942_41D1_E2D4132BB489_en_0.webp
imlevel_5E24F815_097D_CB23_4193_F590069677E2.url = media/map_430E7C9D_5002_B942_41D1_E2D4132BB489_en_1.webp
imlevel_5E242815_097D_CB23_41A0_9DB33D7824F9.url = media/map_430E7C9D_5002_B942_41D1_E2D4132BB489_en_2.webp
imlevel_5E240815_097D_CB23_4198_15832B50B24A.url = media/map_430E7C9D_5002_B942_41D1_E2D4132BB489_en_3.webp
imlevel_5E2077E5_097D_C4E3_4194_A98548FCF88C.url = media/map_4460573E_5002_B7BE_41BD_04159D5FE3B5_en_0.webp
imlevel_5E2047E5_097D_C4E3_417D_A73D54618A8A.url = media/map_4460573E_5002_B7BE_41BD_04159D5FE3B5_en_1.webp
imlevel_5E27A7E5_097D_C4E3_4192_F8D14C3AA299.url = media/map_4460573E_5002_B7BE_41BD_04159D5FE3B5_en_2.webp
imlevel_5E27B7E5_097D_C4E3_4187_ED5CF7FFA364.url = media/map_4460573E_5002_B7BE_41BD_04159D5FE3B5_en_3.webp
### Title
panorama_4105ED8A_500E_9B46_419E_9C846DD83C02.label = 1st Floor 1
panorama_41079215_500E_6942_41C5_22F60DD49F28.label = 1st Floor 10
panorama_41079A90_500E_7942_41BA_2AAD557A7612.label = 1st Floor 11
panorama_41071337_500E_6F4E_41D2_395EAECF1D5C.label = 1st Floor 12
panorama_4107FBBF_5001_9EBE_41AB_1BC882FFA98D.label = 1st Floor 13
panorama_4107145D_5001_A9C2_4175_195190C82BFE.label = 1st Floor 14
panorama_41073D06_5001_BB4E_41D0_0A699ACD525D.label = 1st Floor 15
panorama_4107558F_5001_AB5E_41C7_6CCF4B3C976A.label = 1st Floor 16
panorama_4106AE16_5001_994E_41B8_F2B7EC022DA5.label = 1st Floor 17
panorama_410686A1_5001_E942_41CA_E331540A5FA5.label = 1st Floor 18
panorama_4106BF2B_5001_F746_41B4_AC4509326E67.label = 1st Floor 19
panorama_4105B4EF_500E_AADE_41D3_5A7CD29B4AD0.label = 1st Floor 2
panorama_41061781_5001_9742_41B4_A2D1000ADAA4.label = 1st Floor 20
panorama_41062009_5001_A942_41B5_242A5F61CD3F.label = 1st Floor 21
panorama_4119E8B5_5001_B942_41B1_EB702B9CA48A.label = 1st Floor 22
panorama_4119C12E_5001_AB5E_41B5_789026C876C6.label = 1st Floor 23
panorama_411959C8_5001_9AC2_419E_201DA9DA4CDE.label = 1st Floor 24
panorama_411B0AFB_5002_7EC6_41D1_CC20FE0E8E1D.label = 1st Floor 25
panorama_411B03E7_5002_6ECE_41C7_8986AB49D2C0.label = 1st Floor 26
panorama_4104F036_500E_A94E_41C4_B16B8546E26C.label = 1st Floor 27
panorama_410387AE_500F_975F_41D0_7D9B5DE1A037.label = 1st Floor 28
panorama_41029089_500E_6942_41C2_384113004FA1.label = 1st Floor 29
panorama_4105BC55_500E_B9C2_41CD_7122543D34D9.label = 1st Floor 3
panorama_4102E946_500E_7BCE_41C3_BDC6EB67152F.label = 1st Floor 30
panorama_41053AE0_500E_9EC2_41C9_9F803EC7EE2F.label = 1st Floor 31
panorama_4105B635_500E_E942_41CB_8EAD96EFCDB9.label = 1st Floor 4
panorama_41040EEF_500E_F6DE_41BD_EDF4D4FB9846.label = 1st Floor 5
panorama_4104778B_500E_9746_41B5_259576D130A6.label = 1st Floor 6
panorama_4104D8BD_500E_B942_41B3_E9AA3465AA77.label = 1st Floor 7
panorama_4104A126_500E_AB4E_41D3_39CA133235F8.label = 1st Floor 8
panorama_410499AD_500E_9B42_41AE_64C7BA46618F.label = 1st Floor 9
map_4460573E_5002_B7BE_41BD_04159D5FE3B5.label = 1st floor
panorama_073E6240_5003_E9C2_41B1_F82A9BD7E008.label = 2F 1
panorama_06AFBFA4_5002_9742_41C9_43891B687D76.label = 2F 10
panorama_06AE78B3_5002_B946_41BC_B11975D8DEBF.label = 2F 11
panorama_06AE61B4_5002_AB42_41AB_C1B6D0042720.label = 2F 12
panorama_06AE6AB2_5002_9946_41A2_F8121747C082.label = 2F 13
panorama_06ADD3E4_5002_EEC2_41CF_7CB2E0F0DB6F.label = 2F 14
panorama_06AE1CF5_5002_FAC2_41C3_33776D5F034D.label = 2F 15
panorama_06AE25F4_5002_EAC2_41C0_43F1FC9558B5.label = 2F 16
panorama_06AD5F07_5002_974E_41D1_FA88D83C8200.label = 2F 17
panorama_06AC77F5_5002_B6C2_41D4_60A034400BDE.label = 2F 18
panorama_06AD6103_5002_AB46_41D5_24A7B15011CD.label = 2F 19
panorama_06A82D11_5003_FB42_41AB_4F4615BA1193.label = 2F 2
panorama_06AD79F3_5002_9AC6_41C6_F6CCC3C4BE9F.label = 2F 20
panorama_06ADD2F2_5002_6EC6_41CC_E80E9A467B2F.label = 2F 21
panorama_06ADEBF3_5002_7EC6_41C9_90A6BFA33FB5.label = 2F 22
panorama_06AD1503_5002_6B46_41D3_395AB68E5D4A.label = 2F 23
panorama_06AD0E12_5001_9946_41C5_EA0944309E31.label = 2F 24
panorama_06AD4713_5001_B746_4143_5103BA01C86E.label = 2F 25
panorama_06AD1022_5001_A946_41C1_1CF45B4BCAD6.label = 2F 26
panorama_06AD6945_5001_9BC2_41C6_7E631C0FC391.label = 2F 27
panorama_06AD0255_5001_E9C2_41C7_BA72FF4F7A34.label = 2F 28
panorama_06AD3B66_5001_FFCE_41CD_27E0CC337DEB.label = 2F 29
panorama_06A91643_5003_E9C6_41C3_1F4D873EE53A.label = 2F 3
panorama_06AC4488_5001_E942_41BC_E21BE0A63F5A.label = 2F 30
panorama_06AC1DA6_5001_9B4E_4197_2CE8D4B504B4.label = 2F 31
panorama_06AC76C8_5001_B6C2_41D3_50577DA4698C.label = 2F 32
panorama_06AC4FC8_5001_B6C2_41D2_1C38ECA3575E.label = 2F 33
panorama_06AC28C8_5001_9AC2_41C0_EA55B9625FF0.label = 2F 34
panorama_06ABF1EA_5006_6AC6_41D5_692B77DBDEC2.label = 2F 35
panorama_06B5AAEA_5006_7EC6_41B3_F735A1F193ED.label = 2F 36
panorama_06B4941D_5006_6942_41CD_7AD7F83E3E0B.label = 2F 37
panorama_06B48D3E_5006_9BBE_41AC_4B2478FD2C1F.label = 2F 38
panorama_06B4865E_5006_A9FE_41D1_E538BB2A96D1.label = 2F 39
panorama_06AE4F65_5003_97C2_4183_AF907BD161C9.label = 2F 4
panorama_06B5CF5F_5006_B7FE_41C6_8D0E1DDCDBA9.label = 2F 40
panorama_06B6784D_5006_99C2_41D1_36BEA797C84A.label = 2F 41
panorama_06B5415E_5006_EBFE_41D4_853328697411.label = 2F 42
panorama_06B53A5C_5006_F9C2_41D0_B4E1EC540492.label = 2F 43
panorama_06B5334C_5006_EFC2_41A7_8BA40A2A7BDC.label = 2F 44
panorama_06B58C4B_5006_99C6_418B_3311BE6AC81F.label = 2F 45
panorama_06B5056C_5006_ABC2_41D3_496FB432CE81.label = 2F 46
panorama_06B5EE9F_5006_B97E_41C0_A418871A8B11.label = 2F 47
panorama_06AEE898_5003_B942_41C0_CC9DFCB2B81A.label = 2F 5
panorama_06AEA1C7_5003_AACE_41C6_152D08E70B30.label = 2F 6
panorama_06AFA40D_5002_6942_41CB_B19982CDD451.label = 2F 7
panorama_06AFBD2E_5002_7B5E_41C3_BBBF3F41A96E.label = 2F 8
panorama_06AFD670_5002_69C2_41D4_97AB4268FAEE.label = 2F 9
map_430E7C9D_5002_B942_41D1_E2D4132BB489.label = 2nd floor
panorama_3DA1FD17_5003_BB4E_41C7_4DCEF175D46E.label = 3F 1
panorama_39FBC2C4_5002_EEC2_41B6_718537F805C9.label = 3F 10
panorama_39FA5C8E_5002_F95E_41C6_FF8DEAC35740.label = 3F 11
panorama_39FA2659_5002_E9C2_41D5_A0BC2C334FDA.label = 3F 12
panorama_39F98FCE_5002_96DE_41CA_16BC493F532B.label = 3F 13
panorama_39FA0989_5002_BB42_41CF_71375EFF513D.label = 3F 14
panorama_39FAA311_5002_AF42_41D1_D54A552AC818.label = 3F 15
panorama_39F97C74_5002_99C2_41C5_F23018823DBA.label = 3F 16
panorama_39FA061C_5002_6942_41B3_7DE58D965F06.label = 3F 17
panorama_39F9DFA4_5002_7742_41D4_12121500AB1D.label = 3F 18
panorama_39F9F93C_5001_9B42_41D4_73CE1D1CBFA3.label = 3F 19
panorama_39F9A68C_5003_A942_41D3_A7E1926A9C0F.label = 3F 2
panorama_39F90291_5001_A942_41AD_FB669793778F.label = 3F 20
panorama_39F9DBE6_5001_BECE_41AD_0184C4D7DD2A.label = 3F 21
panorama_39F9755B_5001_ABC6_41A8_BA440B9379F7.label = 3F 22
panorama_39F90472_5001_E9C6_41B0_88155090158B.label = 3F 23
panorama_39F9729B_5001_E946_418C_7779A6D82CBC.label = 3F 24
panorama_39F8F2B0_5001_A942_41B6_F6CE5EB1AF1D.label = 3F 25
panorama_39F8A11C_5001_AB42_41D5_C6948E1D5C13.label = 3F 26
panorama_39F8BF89_5001_9742_418C_947FE37B5D95.label = 3F 27
panorama_39FFAE39_5006_7942_41CA_EA3F6BBC61CA.label = 3F 28
panorama_39FF5DBB_5006_9B46_41BE_BB16071B692D.label = 3F 29
panorama_39F87FF0_5003_96C2_41BF_B463B4EC24F5.label = 3F 3
panorama_39FF8B8A_5006_9F46_41B7_CA70DFFE8A5C.label = 3F 30
panorama_39F818B7_5006_F94E_41C7_F1350AD54510.label = 3F 31
panorama_39FFE646_5006_E9CE_41B6_E46C359F269C.label = 3F 32
panorama_39F873C5_5006_AEC2_41D6_9B5AA378AF70.label = 3F 33
panorama_39F800EE_5006_AADE_41D3_CC1B8235CE39.label = 3F 34
panorama_39F8CDF9_5006_9AC2_41C6_D7C4A68ADCBC.label = 3F 35
panorama_39F82B99_5006_7F42_41C8_87E7261F2E97.label = 3F 36
panorama_39F869B1_5007_9B42_41D3_3393CD00CBDD.label = 3F 37
panorama_39F8493D_5007_BB42_41D5_6065F6AE6BA0.label = 3F 38
panorama_39F826FF_5007_96BE_41D4_F645CC96B3B7.label = 3F 39
panorama_39F9A966_5002_7BCE_41BF_B119DCFA607A.label = 3F 4
panorama_39F9420F_5007_E95E_41D1_89A0E09C65C0.label = 3F 40
panorama_39F941AE_5007_AB5E_41CB_CD6E31302E74.label = 3F 41
panorama_39F8A190_5006_6B42_41D1_D3F07CE9B6F3.label = 3F 42
panorama_39F88051_5006_69C2_41A6_FE25EA84A13D.label = 3F 43
panorama_39FB2098_5006_A942_41D0_27BAD5EB3678.label = 3F 44
panorama_39FB0F6D_5006_B7C2_419A_B826DE1618EE.label = 3F 45
panorama_39FB12CA_5002_6EC6_41D0_A6474A5D5915.label = 3F 5
panorama_39FB8C4F_5002_99DE_41C2_0BE3AD8D474C.label = 3F 6
panorama_39FBB60C_5002_A942_41C6_7EC89706D145.label = 3F 7
panorama_39FBFF72_5002_B7C6_41A7_CEDD2837F19A.label = 3F 8
panorama_39FBB8F7_5002_9ACE_41C7_8BCCC0933E33.label = 3F 9
map_430E30C2_5002_AAC6_41B6_4D25803BCBBC.label = 3rd floor
panorama_4104B0DF_500F_AAFE_41B6_5B271308524D.label = Gate 1
panorama_4177E528_500E_6B42_4191_5024BAB77CC2.label = Gate 2
panorama_24A8A4E3_07F5_44E7_4184_3193E003D417.label = Outside 1
panorama_41027235_500F_A942_41CD_8CFB011F3134.label = Outside 2
panorama_41015968_500F_BBC2_4170_D294B7878CD9.label = Outside 3
## Popup
### Body
htmlText_409A949B_093E_DB27_4194_F28EAFAC666C.html = Археологийн олдворуудын ерөнхий танилцуулга
Монгол Алтайн эхэн биеийн баруун хэсэг болох Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэр нь хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс буюу палеолитийн доод үеэс хүн амьдарсаар ирсэн өлгий нутаг болохыг эрдэмтэд батлан тогтоожээ. Монгол орны хамгийн өндөр Алтай Таван богд уул тус аймгийн нутаг дэвсгэрт оршдог бөгөөд энэ уулын суга, хормой, жалга, судагт өнө эртнээс хүмүүс амьдарч ирсний ул мөр болох чулуун зэвсэг, булш, хиргисүүр, буган хөшөө, хүн чулуу, тахилга тайлгын дурсгалууд, хадны зураг, эртний бичгийн дурсгалууд нэн арвин юм.
Энэ бүс нутаг нь зөвхөн Монголын төдийгүй нийт Төв болон Умард Азийн эртний түүх, археологийн судалгаанд чухал байр суурь эзлэх газар орон мөн билээ. Түүний хойд талд Өмнөд Сибирь, баруун талд Казахстаны тал нутаг, өмнөд талд Шинжаан, зүүн талд Монголын өргөн удам нутаг бий. Энэхүү бүс нутгийн төв дунд орших Монгол Алтайд нэн эртнээс өнөөг хүртэл угсаа түүхийн хувьд тус бүрдээ өвөрмөц онцлог бүхий олон соёл холилдон оршиж, харилцан нөлөөлж иржээ.
Энэхүү түүхийн танхимын дунд байрлалтай гурван шилэн хоргонд X зууны эмээлийн мод, XV-XVIII зууны морины хуяг, баатрын хуяг, IX зууны үеийн бороохой, Хүннүгийн үеийн ваар, сэлэм, дөрөө, муна зэрэг түүхэн холбогдолтой эд зүйлүүдийг дэглүүлэн харуулсан байгаа.
Угсаатан зүйн танхимын танилцуулга
Нүүдлийн соёл иргэншилтэй Казахын ард түмэн олон зууны турш Азийн ард түмний соёлын нэг том голомт болж байсныхаа хувьд амьдрал ахуйдаа өөрийн гэсэн өвөрмөц эд өлгийн зүйлсийг эртнээс бүтээн хэрэглэж ирсэн билээ. Казах, урианхай, тува, дөрвөдийн уламжлалт гар урлалыг нарийвчлан судлахад, хийж хэрэглэж ирсэн эд зүйлс нь зориулалт, ашигласан материал, бүтээсэн арга барилаар олон талаар нийтлэг шинжтэй боловч хийц хэлбэрээрээ өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой байдаг байна. Казах түмний эдийн соёл нь нэлээд өвөрмөц онцлогтой ба энэхүү соёлын өвийг хадгалж үлдсэн өлгий нутаг бол монголын казахууд хэмээн үздэг.
Энэ танхимд нүүдэлчин монголчууд болон казахын амьдралын хэв маягийг эрт дээр үеэс эдүгээг хүртэл тээн ирсэн гэр сууц, дотоод тавилга, уналга ачлагын хөсөг хэрэгсэл, уламжлалт аж ахуй, ан агнуур, дархны багаж хэрэгсэл, оюуны үнэт өвүүд, үндэсний уламжлалт хувцас, гоёл чимэглэл, казах үндэсний онцлогтой гар үйлдвэрийн эд зүйлсийг дэлгэн харуулсан.
Монгол угсаатны бүлэг бүлэг бүр өөрсдийн уламжлалт хувцас гоёлтой бөгөөд хувцас чимэглэл нь тэдний амьдарч байсан орчин, аж амьдрал, ёс заншил нийгмийн байр суурь, нас, хүйсийн ялгааг илэрхийлнэ.
Угсаатны зүйн танхим дахь соёлын болоод оюуны бүтээлүүдийг дараах зохион байгуулалтаар дэглэн үзүүлж байна.
• Зургаан ханатай бүрэн тавилгатай эсгий гэр,
• Бүрэн тоноглолтой цагаан морь,
• Анч бүргэдийн тоног хэрэгсэл,
• Хөгжмийн зэмсэг,
• Халх, Урианхай, Тува, Дөрвөд үндэсний гоёлын хувцаснууд,
• Казах эмэгтэйчүүдийн уран хийцтэй хатгамал эд өлгийн зүйлс, дархчуудын багаж, мөнгөн эдлэл,
• Мөнгөн тоногтой эмээлийн төрлүүд
“Баян-Өлгий аймгийн Музейг дижитал болгох болгох” төсөлд
оруулсан үзмэрүүдийн тайлбар, танилцуулга
2025.08.27-09.05
Байгалийн танхимын танилцуулга
Монгол-Алтайн нурууны төв хэсэгт орших Баян-Өлгий аймаг нь хойд талаараа ОХУ-тай 225 км, баруун урд талаараа БНХАУ-тай 450 км, зүүн хойд талаараа Увс аймагтай 165 км, зүүн урд талаараа Ховд аймагтаа 450 км хиллэдэг. Нийтдээ 45.8 мянган.км талбайг эзлэн оршдог.
Монгол орны хамгийн өндөр уулархаг нутагт байрлах ба нийт нутгийн 95.3 % нь далайн түвшнээс 1300-1400 м дээш өргөгдсөн, баруун хойноосоо урагшлах тусам намсдаг. Хамгийн өндөр нь Таван Богд уулын Хүйтний оргил 4374 м, хамгийн намхан нь Тастын хар уул 2047 м, Их дулаан Хар уул 2142 м, харьцангуй өндөр нь 800-1000 м, аймгийн төв Өлгий хот 1710 м. Мөн Загастай, Өндөрхайрхан, Ямаат, Баян, Өвчүү, Цэнгэл хайрхан, Улаагчин, Цөнхөл, Цамбагарав, Асгат зэрэг уулсаар хүрээлсэн нутаг юм. Тус аймгийн нутагт гадаргуугийн сүлжээ сайн хөгжсөн бөгөөд хур тунадасны тэжээгдэлтэй, ихэнх нь байнгын устай байна. том, жижиг нуур нэлээд ихтэй. Цагаан голын эх, Потанины, Цамбагаравын мөсөн голууд бий.
Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай тул жилийн болон хоногийн агаарын температурын хэлбэлзэл өндөр, дулааны болон хүйтний өөрчлөлт, шилжилт огцом. Хэлбэлзэл нь хүйтний улиралд (XII, I, II сард) хасах 36-420С, дулааны улиралд (VII, VIII сард) нэмэх 37-400С юм. Хур тунадасны уналт янз бүр, жилийн дундаж тунадасжилт 100-300 мм. Жилийн дундаж агаарын чийгшилт 52.7%. Салхины чиглэл хойд, баруун хойд, баруунаас хурд нь 9-25 м/сек байх ба салхины ихэнх нь хавар, намрын улиралд тохиолдоно.
Баян-Өлгий аймгийн музейн байгалийн танхимд ирвэстэй Алтай Таван богдын байгалийн хосгүй үзэсгэлэнг харуулсан диаграм, солир чулуу, халиу, хар чоно, баавгай, буга, хойлог, шилүүс, өмхий хүрэн, мануул, загасны төрлүүд, янгир ямаа, зэрлэг гахай, шонхор шувуу болон нүүдлийн шувууд, байгалийн гаралтай тосон болон шороон будгийн төрөл, эмийн ургамлын төрлүүдийг төрөлжүүлэн дэглэсэн. Байгалийн танхимаа дараах зохион байгуулалтаар дэлгэн үзүүлж байна.
• Аймгийн физик, газарзүйн зураг, ашигт малтмалын дээжис
• Бугат сумын тосон болон шороон будгийн үйлдвэрийн зураг, будгийн төрлүүд, багаж хэрэгслүүд
• Махчин амьтад
• Эмийн ургамал
• Загасны төрлүүд
• Усны шувууд
• Тал, хээрийн бүсийн шувууд
• Ирвэстэй Алтай Таван богдын диарам
• Хар чоно, баавгай
• Аймгийн үзэсгэлэнт газруудын гэрэл зургууд
Түүхийн танхимын танилцуулга
1940 онд Улсын VIII Их хурлаас гаргасан тогтоолын XIV бүлгийн 3 дугаар зүйлд заасны дагуу “Казах ба Урианхайн ард түмний хүсэлт эрэлтийн ёсоор Ховд аймгийг хуваан, казах урианхай үндэстнийг нэгэн аймаг болгохыг Бага Хуралд даалгажээ”. Үүнтэй холбогдуулан Бага Хурлын тэргүүлэгчид хуралдан, “Шинэ аймаг” байгуулах шийдвэрийг биелүүлэхтэй холбогдуулж 37 дугаар тогтоол болон бэлтгэл ажлыг хариуцах комиссыг 7 хүний бүрэлдэхүүнтэй баталсан байна.
Ховд аймгийн Засаг даргын 1 дүгээр орлогч Б.Хабийг комиссын даргаар, гишүүдэд Улсын Бага Хурлын гишүүн Тохтамыс, Дотоод явдлын яамны төлөөлөгч О.Халхабай, аймгаас Ш.Ногай, Цэнджав, С.Ажикен нарын хүмүүсийг сонгосон байна. Ийнхүү Баян-Өлгий аймаг 1940 оны 8 дугаар сарын 20-нд 10 сум, 71 баг, 7063 өрх, 33,3 мянган хүн ам, 847,9 мянган толгой малтайгаар байгуулагдсан ажээ.
Тус танхимд Баян-Өлгий аймгийг байгуулсан түүх болон эрт эдүгээгээс өнөө үе хүртэлх түүх, хүрлийн үеийн зэр зэвсэг, хүннүгийн үеийн ваар сав, XIII зууны үеийн баатрын хуяг, морины хуяг, Толбо нуурын тулалдаан, хувьсгалын партизанууд, мөн төр нийгмийн зүтгэлтэн алдартнуудын талаар дэглэсэн. Түүхийн танхимын үзмэр эд өлгийг дараах зохион байгуулалтаар дэглэн үзүүлж байна.
• Аймгийн түүх (эрт эдүгээгийн)
• Толбо нуурын тулалдааны панорам
• Аймгийн анхдагчууд
• Хувьсгалын партизанууд, төр нийгмийн зүтгэлтнүүд, ардын жүжигчид, нэрт эрдэмтэд, түүхэнд мөнхөрсөн алдартай хүмүүс
• Хүрлийн үеийн зэр зэвсэг
• Хүннүгийн үеийн ваар сав
• XIII зууны үеийн баатрын хуяг, морины хуяг зэрэг болно.
Угсаатан зүйн танхимын танилцуулга
Нүүдлийн соёл иргэншилтэй Казахын ард түмэн олон зууны турш Азийн ард түмний соёлын нэг том голомт болж байсныхаа хувьд амьдрал ахуйдаа өөрийн гэсэн өвөрмөц эд өлгийн зүйлсийг эртнээс бүтээн хэрэглэж ирсэн билээ. Казах, урианхай, тува, дөрвөдийн уламжлалт гар урлалыг нарийвчлан судлахад, хийж хэрэглэж ирсэн эд зүйлс нь зориулалт, ашигласан материал, бүтээсэн арга барилаар олон талаар нийтлэг шинжтэй боловч хийц хэлбэрээрээ өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой байдаг байна. Казах түмний эдийн соёл нь нэлээд өвөрмөц онцлогтой ба энэхүү соёлын өвийг хадгалж үлдсэн өлгий нутаг бол монголын казахууд хэмээн үздэг.
Энэ танхимд нүүдэлчин монголчууд болон казахын амьдралын хэв маягийг эрт дээр үеэс эдүгээг хүртэл тээн ирсэн гэр сууц, дотоод тавилга, уналга ачлагын хөсөг хэрэгсэл, уламжлалт аж ахуй, ан агнуур, дархны багаж хэрэгсэл, оюуны үнэт өвүүд, үндэсний уламжлалт хувцас, гоёл чимэглэл, казах үндэсний онцлогтой гар үйлдвэрийн эд зүйлсийг дэлгэн харуулсан.
Монгол угсаатны бүлэг бүлэг бүр өөрсдийн уламжлалт хувцас гоёлтой бөгөөд хувцас чимэглэл нь тэдний амьдарч байсан орчин, аж амьдрал, ёс заншил нийгмийн байр суурь, нас, хүйсийн ялгааг илэрхийлнэ.
Угсаатны зүйн танхим дахь соёлын болоод оюуны бүтээлүүдийг дараах зохион байгуулалтаар дэглэн үзүүлж байна.
• Зургаан ханатай бүрэн тавилгатай эсгий гэр,
• Бүрэн тоноглолтой цагаан морь,
• Анч бүргэдийн тоног хэрэгсэл,
• Хөгжмийн зэмсэг,
• Халх, Урианхай, Тува, Дөрвөд үндэсний гоёлын хувцаснууд,
• Казах эмэгтэйчүүдийн уран хийцтэй хатгамал эд өлгийн зүйлс, дархчуудын багаж, мөнгөн эдлэл,
• Мөнгөн тоногтой эмээлийн төрлүүд
Хэлмэгдэгсдийн танхимын танилцуулга
Монголд өрнөсөн Их хэлмэгдүүлэлт нь 1922 оноос эхлэн 1937 онд дээд цэгтээ хүрч, 1939 оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн тухайн үеийн Монголын нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг.
Тухайн үед эрх барьж байсан Монгол Ардын Намын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд И.Сталины шахалтын дор олон арван мянган гэмгүй Монголчууд болон казахуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3-н үе шатанд хуваан авч үзжээ. Үүнд: 1-р үе шат 1922-1939, 2-р үе шат 1940-1955, 3-р үе шат 1956-1990 он болгож үзэхээс гадна Лхүмбийн эсэргүү хэрэг, Хэлмэгдүүлэлтийн зохиомол хэргүүд 1937-1939 онд (Гэндэн, Дэмидийн хувьсгалын эсэргүү байгууллага, Ёндон хамба, дэд хамба нарын, Улаан Пүрэвийн хэрэг, 14-ийн хэрэг, Дамба, Найдан нарын хэрэг, Амар, Дөчин нарын хэрэг, Лувсаншарав, Догсом, Лосол нарын хэрэг, Баасанжав, Сэнгэдорж нарын хэрэг), Догсомын Бодоо, Солийн Данзан гэх мэт.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд анх 1990 онд музей дотор “Хэлмэгдэгсдийн дурсгалын кабинет”ыг К.Бихумар, Т.Мадениет, Х.Азамат, З.Рысбек нарын санаачлаагаар 850 хүний нэрийн жагсаалтыг гаргаж байгуулсан байна.
Археологийн олдворуудын ерөнхий танилцуулга
Монгол Алтайн эхэн биеийн баруун хэсэг болох Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэр нь хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс буюу палеолитийн доод үеэс хүн амьдарсаар ирсэн өлгий нутаг болохыг эрдэмтэд батлан тогтоожээ. Монгол орны хамгийн өндөр Алтай Таван богд уул тус аймгийн нутаг дэвсгэрт оршдог бөгөөд энэ уулын суга, хормой, жалга, судагт өнө эртнээс хүмүүс амьдарч ирсний ул мөр болох чулуун зэвсэг, булш, хиргисүүр, буган хөшөө, хүн чулуу, тахилга тайлгын дурсгалууд, хадны зураг, эртний бичгийн дурсгалууд нэн арвин юм.
Энэ бүс нутаг нь зөвхөн Монголын төдийгүй нийт Төв болон Умард Азийн эртний түүх, археологийн судалгаанд чухал байр суурь эзлэх газар орон мөн билээ. Түүний хойд талд Өмнөд Сибирь, баруун талд Казахстаны тал нутаг, өмнөд талд Шинжаан, зүүн талд Монголын өргөн удам нутаг бий. Энэхүү бүс нутгийн төв дунд орших Монгол Алтайд нэн эртнээс өнөөг хүртэл угсаа түүхийн хувьд тус бүрдээ өвөрмөц онцлог бүхий олон соёл холилдон оршиж, харилцан нөлөөлж иржээ.
Энэхүү түүхийн танхимын дунд байрлалтай гурван шилэн хоргонд X зууны эмээлийн мод, XV-XVIII зууны морины хуяг, баатрын хуяг, IX зууны үеийн бороохой, Хүннүгийн үеийн ваар, сэлэм, дөрөө, муна зэрэг түүхэн холбогдолтой эд зүйлүүдийг дэглүүлэн харуулсан байгаа.
“Баян-Өлгий аймгийн Музейг дижитал болгох болгох” төсөлд
оруулсан үзмэрүүдийн тайлбар, танилцуулга
2025.08.27-09.05
Байгалийн танхимын танилцуулга
Монгол-Алтайн нурууны төв хэсэгт орших Баян-Өлгий аймаг нь хойд талаараа ОХУ-тай 225 км, баруун урд талаараа БНХАУ-тай 450 км, зүүн хойд талаараа Увс аймагтай 165 км, зүүн урд талаараа Ховд аймагтаа 450 км хиллэдэг. Нийтдээ 45.8 мянган.км талбайг эзлэн оршдог.
Монгол орны хамгийн өндөр уулархаг нутагт байрлах ба нийт нутгийн 95.3 % нь далайн түвшнээс 1300-1400 м дээш өргөгдсөн, баруун хойноосоо урагшлах тусам намсдаг. Хамгийн өндөр нь Таван Богд уулын Хүйтний оргил 4374 м, хамгийн намхан нь Тастын хар уул 2047 м, Их дулаан Хар уул 2142 м, харьцангуй өндөр нь 800-1000 м, аймгийн төв Өлгий хот 1710 м. Мөн Загастай, Өндөрхайрхан, Ямаат, Баян, Өвчүү, Цэнгэл хайрхан, Улаагчин, Цөнхөл, Цамбагарав, Асгат зэрэг уулсаар хүрээлсэн нутаг юм. Тус аймгийн нутагт гадаргуугийн сүлжээ сайн хөгжсөн бөгөөд хур тунадасны тэжээгдэлтэй, ихэнх нь байнгын устай байна. том, жижиг нуур нэлээд ихтэй. Цагаан голын эх, Потанины, Цамбагаравын мөсөн голууд бий.
Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай тул жилийн болон хоногийн агаарын температурын хэлбэлзэл өндөр, дулааны болон хүйтний өөрчлөлт, шилжилт огцом. Хэлбэлзэл нь хүйтний улиралд (XII, I, II сард) хасах 36-420С, дулааны улиралд (VII, VIII сард) нэмэх 37-400С юм. Хур тунадасны уналт янз бүр, жилийн дундаж тунадасжилт 100-300 мм. Жилийн дундаж агаарын чийгшилт 52.7%. Салхины чиглэл хойд, баруун хойд, баруунаас хурд нь 9-25 м/сек байх ба салхины ихэнх нь хавар, намрын улиралд тохиолдоно.
Баян-Өлгий аймгийн музейн байгалийн танхимд ирвэстэй Алтай Таван богдын байгалийн хосгүй үзэсгэлэнг харуулсан диаграм, солир чулуу, халиу, хар чоно, баавгай, буга, хойлог, шилүүс, өмхий хүрэн, мануул, загасны төрлүүд, янгир ямаа, зэрлэг гахай, шонхор шувуу болон нүүдлийн шувууд, байгалийн гаралтай тосон болон шороон будгийн төрөл, эмийн ургамлын төрлүүдийг төрөлжүүлэн дэглэсэн. Байгалийн танхимаа дараах зохион байгуулалтаар дэлгэн үзүүлж байна.
• Аймгийн физик, газарзүйн зураг, ашигт малтмалын дээжис
• Бугат сумын тосон болон шороон будгийн үйлдвэрийн зураг, будгийн төрлүүд, багаж хэрэгслүүд
• Махчин амьтад
• Эмийн ургамал
• Загасны төрлүүд
• Усны шувууд
• Тал, хээрийн бүсийн шувууд
• Ирвэстэй Алтай Таван богдын диарам
• Хар чоно, баавгай
• Аймгийн үзэсгэлэнт газруудын гэрэл зургууд
Түүхийн танхимын танилцуулга
1940 онд Улсын VIII Их хурлаас гаргасан тогтоолын XIV бүлгийн 3 дугаар зүйлд заасны дагуу “Казах ба Урианхайн ард түмний хүсэлт эрэлтийн ёсоор Ховд аймгийг хуваан, казах урианхай үндэстнийг нэгэн аймаг болгохыг Бага Хуралд даалгажээ”. Үүнтэй холбогдуулан Бага Хурлын тэргүүлэгчид хуралдан, “Шинэ аймаг” байгуулах шийдвэрийг биелүүлэхтэй холбогдуулж 37 дугаар тогтоол болон бэлтгэл ажлыг хариуцах комиссыг 7 хүний бүрэлдэхүүнтэй баталсан байна.
Ховд аймгийн Засаг даргын 1 дүгээр орлогч Б.Хабийг комиссын даргаар, гишүүдэд Улсын Бага Хурлын гишүүн Тохтамыс, Дотоод явдлын яамны төлөөлөгч О.Халхабай, аймгаас Ш.Ногай, Цэнджав, С.Ажикен нарын хүмүүсийг сонгосон байна. Ийнхүү Баян-Өлгий аймаг 1940 оны 8 дугаар сарын 20-нд 10 сум, 71 баг, 7063 өрх, 33,3 мянган хүн ам, 847,9 мянган толгой малтайгаар байгуулагдсан ажээ.
Тус танхимд Баян-Өлгий аймгийг байгуулсан түүх болон эрт эдүгээгээс өнөө үе хүртэлх түүх, хүрлийн үеийн зэр зэвсэг, хүннүгийн үеийн ваар сав, XIII зууны үеийн баатрын хуяг, морины хуяг, Толбо нуурын тулалдаан, хувьсгалын партизанууд, мөн төр нийгмийн зүтгэлтэн алдартнуудын талаар дэглэсэн. Түүхийн танхимын үзмэр эд өлгийг дараах зохион байгуулалтаар дэглэн үзүүлж байна.
• Аймгийн түүх (эрт эдүгээгийн)
• Толбо нуурын тулалдааны панорам
• Аймгийн анхдагчууд
• Хувьсгалын партизанууд, төр нийгмийн зүтгэлтнүүд, ардын жүжигчид, нэрт эрдэмтэд, түүхэнд мөнхөрсөн алдартай хүмүүс
• Хүрлийн үеийн зэр зэвсэг
• Хүннүгийн үеийн ваар сав
• XIII зууны үеийн баатрын хуяг, морины хуяг зэрэг болно.
Угсаатан зүйн танхимын танилцуулга
Нүүдлийн соёл иргэншилтэй Казахын ард түмэн олон зууны турш Азийн ард түмний соёлын нэг том голомт болж байсныхаа хувьд амьдрал ахуйдаа өөрийн гэсэн өвөрмөц эд өлгийн зүйлсийг эртнээс бүтээн хэрэглэж ирсэн билээ. Казах, урианхай, тува, дөрвөдийн уламжлалт гар урлалыг нарийвчлан судлахад, хийж хэрэглэж ирсэн эд зүйлс нь зориулалт, ашигласан материал, бүтээсэн арга барилаар олон талаар нийтлэг шинжтэй боловч хийц хэлбэрээрээ өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой байдаг байна. Казах түмний эдийн соёл нь нэлээд өвөрмөц онцлогтой ба энэхүү соёлын өвийг хадгалж үлдсэн өлгий нутаг бол монголын казахууд хэмээн үздэг.
Энэ танхимд нүүдэлчин монголчууд болон казахын амьдралын хэв маягийг эрт дээр үеэс эдүгээг хүртэл тээн ирсэн гэр сууц, дотоод тавилга, уналга ачлагын хөсөг хэрэгсэл, уламжлалт аж ахуй, ан агнуур, дархны багаж хэрэгсэл, оюуны үнэт өвүүд, үндэсний уламжлалт хувцас, гоёл чимэглэл, казах үндэсний онцлогтой гар үйлдвэрийн эд зүйлсийг дэлгэн харуулсан.
Монгол угсаатны бүлэг бүлэг бүр өөрсдийн уламжлалт хувцас гоёлтой бөгөөд хувцас чимэглэл нь тэдний амьдарч байсан орчин, аж амьдрал, ёс заншил нийгмийн байр суурь, нас, хүйсийн ялгааг илэрхийлнэ.
Угсаатны зүйн танхим дахь соёлын болоод оюуны бүтээлүүдийг дараах зохион байгуулалтаар дэглэн үзүүлж байна.
• Зургаан ханатай бүрэн тавилгатай эсгий гэр,
• Бүрэн тоноглолтой цагаан морь,
• Анч бүргэдийн тоног хэрэгсэл,
• Хөгжмийн зэмсэг,
• Халх, Урианхай, Тува, Дөрвөд үндэсний гоёлын хувцаснууд,
• Казах эмэгтэйчүүдийн уран хийцтэй хатгамал эд өлгийн зүйлс, дархчуудын багаж, мөнгөн эдлэл,
• Мөнгөн тоногтой эмээлийн төрлүүд
Хэлмэгдэгсдийн танхимын танилцуулга
Монголд өрнөсөн Их хэлмэгдүүлэлт нь 1922 оноос эхлэн 1937 онд дээд цэгтээ хүрч, 1939 оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн тухайн үеийн Монголын нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг.
Тухайн үед эрх барьж байсан Монгол Ардын Намын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд И.Сталины шахалтын дор олон арван мянган гэмгүй Монголчууд болон казахуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3-н үе шатанд хуваан авч үзжээ. Үүнд: 1-р үе шат 1922-1939, 2-р үе шат 1940-1955, 3-р үе шат 1956-1990 он болгож үзэхээс гадна Лхүмбийн эсэргүү хэрэг, Хэлмэгдүүлэлтийн зохиомол хэргүүд 1937-1939 онд (Гэндэн, Дэмидийн хувьсгалын эсэргүү байгууллага, Ёндон хамба, дэд хамба нарын, Улаан Пүрэвийн хэрэг, 14-ийн хэрэг, Дамба, Найдан нарын хэрэг, Амар, Дөчин нарын хэрэг, Лувсаншарав, Догсом, Лосол нарын хэрэг, Баасанжав, Сэнгэдорж нарын хэрэг), Догсомын Бодоо, Солийн Данзан гэх мэт.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд анх 1990 онд музей дотор “Хэлмэгдэгсдийн дурсгалын кабинет”ыг К.Бихумар, Т.Мадениет, Х.Азамат, З.Рысбек нарын санаачлаагаар 850 хүний нэрийн жагсаалтыг гаргаж байгуулсан байна.
Археологийн олдворуудын ерөнхий танилцуулга
Монгол Алтайн эхэн биеийн баруун хэсэг болох Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэр нь хэдэн зуун мянган жилийн өмнөөс буюу палеолитийн доод үеэс хүн амьдарсаар ирсэн өлгий нутаг болохыг эрдэмтэд батлан тогтоожээ. Монгол орны хамгийн өндөр Алтай Таван богд уул тус аймгийн нутаг дэвсгэрт оршдог бөгөөд энэ уулын суга, хормой, жалга, судагт өнө эртнээс хүмүүс амьдарч ирсний ул мөр болох чулуун зэвсэг, булш, хиргисүүр, буган хөшөө, хүн чулуу, тахилга тайлгын дурсгалууд, хадны зураг, эртний бичгийн дурсгалууд нэн арвин юм.
Энэ бүс нутаг нь зөвхөн Монголын төдийгүй нийт Төв болон Умард Азийн эртний түүх, археологийн судалгаанд чухал байр суурь эзлэх газар орон мөн билээ. Түүний хойд талд Өмнөд Сибирь, баруун талд Казахстаны тал нутаг, өмнөд талд Шинжаан, зүүн талд Монголын өргөн удам нутаг бий. Энэхүү бүс нутгийн төв дунд орших Монгол Алтайд нэн эртнээс өнөөг хүртэл угсаа түүхийн хувьд тус бүрдээ өвөрмөц онцлог бүхий олон соёл холилдон оршиж, харилцан нөлөөлж иржээ.
Энэхүү түүхийн танхимын дунд байрлалтай гурван шилэн хоргонд X зууны эмээлийн мод, XV-XVIII зууны морины хуяг, баатрын хуяг, IX зууны үеийн бороохой, Хүннүгийн үеийн ваар, сэлэм, дөрөө, муна зэрэг түүхэн холбогдолтой эд зүйлүүдийг дэглүүлэн харуулсан байгаа.
Ёл
Ёл, мөн Ооч ёл гэгддэг, Gypaetus barbatus, нь Харцагынхан овгийн шувуу бөгөөд Gypaetus төрлийн ганц төлөөлөгч юм. Тэд Европын өмнөд хэсэг, Африк, Ази, Энэтхэг, Төвд, Монголд өндөр уулархаг газар суурин нутаглана. Альпын нуруунд аваачиж суурьшуулсан боловч ховор хэвээр байна. Тэд голдуу улай сэгээр хооллох ба ясны чөмөг гол идэш нь болдог. Өндрөөс яст мэлхий болон томхон ясыг унагаж бяцлаад иддэг.
Гадаад төрх: Биеийн урт 95-125 см, далавчаа дэлгэхэд 3 м орчим том махчин шувуу юм. Биеийн жин 4.5-7.5 кг. Нас бие гүйцсэн нь бор шаргал толгой, биетэй, хар ооч сахалтай. Далавч, сүүлний өд нь саарал өнгөтэй. Залуу ёл бүх бие нь бараандуу зүстэй байх ба 5 жил болж байж бүрэн нас бие гүйцнэ. Ёл шувуу тэжээвэр нь 40 гаруй жил насалдаг байна.
Үржил: 12-2 сарын дунд хүртэл үржлийн улирал бөгөөд 1-2 өндөг гаргадаг. 53-58 хоноод ангаахай гарч, үүрэндээ 106-130 хоног өсөж бойжно.
Авто тээврийн салбарын товч танилцуулга
АВТО ТЭЭВЭР: Нүүдэлчин Монголчуудын тээврийн харилцаа нь морин өртөө, тэмээн жин, үхэр тэрэг байсантай адил Баян-Өлгийчүүд энэхүү уламжлалаас гажсангүй. Морин өртөө 1938 оноос Ховдын харьяа тээх буудал болжээ. 1944 онд бензин түгээгүүрийн газартай болж, 1949 оны 9-р сарын 5-нд 7 ш газ 51 машинтай авто өртөө байгуулагдсан байна. Анхны дарга А.Халидолда, 1951 оноос XXI авто бааз Ансаган, 1966 оноос 300 гаруй машинтай Тээврийн удирдах газар байгуулагдан ү.а явуулж байгаад, 1990 ээд оноос Автотранс, Тулпар, зэрэг хувийн компани болжээ. Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар Х.Солтан, С.Чоя нар энэ байгуулаагаас төрөн гарчээ. Аймгийн анхны жолооч К.Булганба 1930 аад оны лам нарын бослогын үед Лхагвасүрэн жанжны машиныг жолоодож явсан түүхтэй. Тээврийн даргаар Танай, Атейхан, Шонай, Женисхан, Сагидолда, Х.Маек, Шакерия, Хабдыл, Есимхан, Насан, Пушкей, Хабшай, Баделхан, Хабыл, Ержан, Даримхан, Гылымхан, Съезхан нар ажиллаж иржээ.
-Хөдөлмөрийн баатар С.Чоягийн эзэмшиж байсан “Газ-51” маркийн машин нь их засваргүйгээр 700.000 км явсан
-Энэхүү үзүүллэгт Баян-Өлгий аймгийн тээврийн хөгжлийн түүхийг харуулсан. Тус аймагт анх 1949 онд байгуулагдсан Тээврийн төв нь 7 жолооч, 2 механик болон нягтлантайгаар үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд зам тээвэр нь аймгийн хөгжил ялангуяа эдийн хөгжилд ихээхэн үүрэгтэй байсан юм. өнөөдөр ч мөн адил аймгийн хөгжилд нисэх болон холын тээвэр чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна. энэхүү зурагт тээврийн анхны төв болон төвийн ажилчид урлагийн наадамд оролцож буйг үзүүлжээ.
САРХЫНБАЙН ЧОЯ БНМАУ-ЫН ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР: Баян-Өлгий аймгийн Булган суманд төрсөн. Аймгийн Тээврийг удирдах газрын шуудан тээврийн жолооч байхдаа Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар /1980-07-08, №173/ цол хүртсэн. 1954 оноос Баян-Өлгий аймгийн Авто тээврийн бааз, Тээврийг удирдах газарт шуудан тээврийн жолоочоор тасралтгүй 40 жил ажиллаад 1994 онд насны тэтгэвэрт гарчээ. “ГАЗ-51” машинаар Алтайн их уулархаг нутгийн бартаат хэцүү замд их засваргүйгээр 534 мянган км явсан, саятны хөдөлгөөнийг бааздаа анх санаачлан өрнүүлж, бригад тэргүүлэн ажиллаж 4 удаа саятан, улс, аймгийн 7 удаагийн аварга болсон байна. МАХН, МХЗЭ-ийн их хурлуудад төлөөлөгчөөр оролцжээ. Сүхбаатарын одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн болон “Алтан гадас” одон, ойн медалиудаар шагнагджээ.
Аймгийн БТСГазрын товч тайлбар болон Абдигажын тухай
АЙМГИЙН БИЕИЙН ТАМИР, СПОРТЫН БАЙГУУЛЛАГА: 1945 онд үүсэж, 1947 онд албан ёсоор орон тоотой байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед 14 үүр, 611 гишүүн улсын зэрэгтэй 9 тамирчинтай байв. 1963 онд одоогийн спорт заал байгуулагдан, 2008 онд шинэ цогцолборын суурь тавигдав. 1964 онд 4 орон тоо, 23 үүр, 2491 гишүүн, 86 зэрэгтэй тамирчин, 37 зэрэгтэй шүүгч байв. Тамирчид 1959 онд Залуучуудын анхдугаар их наадам, 1960 онд Өлгийд болсон Баруун 5 аймгийн бүсийн тэмцээн, Монгол зөвлөлтийн хилийн залуучуудын чуулга уулзалт, 1976 онд залуучуудын 5-р тойрон аялалд идэвхтэй оролцжээ.
Т.АБДИХАЖЫ МОНГОЛ УЛСЫН УЛАМ НЭМЭХ ЗААН:1940 онд цэргийн албанд татагдаж, 1945 онд халагджээ. 1946 онд Улаанбаатар хотод очиж, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн баяраар 1024 бөх барилдсан барилдаанд оролцон барилдаад 8 давж, МУ-ын “Улам нэмэх заан” цол хүртжээ. 1947 онд аймгийн наадамд түрүүлэв. 1947 оноос эхлэн, Цагааннуур, Цэнгэл сумдын худалдааны байгууллагад олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг, Алтан гадас одон, Худалдааны тэргүүний ажилтан тэмдгээр шагнагджээ. Т.Абдигажийн алдрыг мөнхжүүлэн Өлгий хотын нэг гудамжийг түүний нэрээр нэрлэжээ. /Абах керей Молхы 1931-1970 аймагт 8 удаа , түрүүлсэн хурц, арслан Монгол улсын аварга малын эмч/
Аймгийн анхны дарга Б.Хаби,
Б.Хабин тамга
1899 онд Цэнгэл сумын нутагт төрсөн ядуу, малчин ардаас гаралтай, Баян-Өлгий аймгийн анхны дарга. Тэрээр бага залуу наснаас Шеруши хошуунд өртөөчин, туслах ажилтан, Оросын “Шерсторг” фирмийн Улаанхус дахь ноос угаах үйлдвэрт ажилчин, хилийн заставын туслах зэрэг ажлыг хийж байхдаа орос, монгол хэл болон бичиг үсэгт суралцжээ.
Б.Хаби 1928 онд анхны казах сургууль болон 1930 онд Улаанхусад МАХН-ын анхны үүр байгуулахад гишүүнээр элсжээ. 1930-аад онд Шеруши хошууны даргын нарийн бичгийн дарга, Ховд аймагт зааварлагч, 1932 оноос Ховд аймгийн дарга, 1934 оноос Ховд аймгийн нэгдүгээр орлогч дарга, 1940.8-1942.11 сар хүртэл Баян-Өлгий аймгийн даргаар тус тус ажилласан түүхтэй. Хожим Улаанбаатарт Архин заводын дарга, 1943 оноос Дорнод Түркистаныг чөлөөлөхөд туслах партизаны отрядын командлагч, 1944 оноос Баян-Өлгий аймгийн прокурор зэрэг ажил хийж байгаад өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөн малчин болсон.
Тэрбээр, 1940, 1949 оны Улсын VIII болон XI Их хурлын төлөөлөгч, улмаар УБХ-ын гишүүн, Улсын сайн малчдын зөвлөгөөнд төлөөлөгчөөр тус тус сонгогдон оролцож байжээ.
Б. Хаби эрс шулуун, гүдэс шударга зантай төдийгүй эх орон, ард түмний өмнө үнэнч зүтгэсэн тухайн цаг үеийнхээ зэгсэн боловсролтой нэгэн байв. Түүний энэхүү гавьяа зүтгэлийг төр засгаас үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнасан байна.
Б.Хабийн тамга нь дөрвөлжин хэлбэртэй, гуулиар хийгдсэн тамга ба 1940 онд анх аймаг байгуулагдахад аймгийн анхны дарга Б.Хаби хэрэглэж байсан. Тус тамганд “Алтай Халқына көмекші сегізінші мыңдық иесі Хаби” гэсэн үгийг хуучин араб бичгээр бичжээ.
Аймгийн анхны дарга Б.Хаби,
Б.Хабин тамга
1899 онд Цэнгэл сумын нутагт төрсөн ядуу, малчин ардаас гаралтай, Баян-Өлгий аймгийн анхны дарга. Тэрээр бага залуу наснаас Шеруши хошуунд өртөөчин, туслах ажилтан, Оросын “Шерсторг” фирмийн Улаанхус дахь ноос угаах үйлдвэрт ажилчин, хилийн заставын туслах зэрэг ажлыг хийж байхдаа орос, монгол хэл болон бичиг үсэгт суралцжээ.
Б.Хаби 1928 онд анхны казах сургууль болон 1930 онд Улаанхусад МАХН-ын анхны үүр байгуулахад гишүүнээр элсжээ. 1930-аад онд Шеруши хошууны даргын нарийн бичгийн дарга, Ховд аймагт зааварлагч, 1932 оноос Ховд аймгийн дарга, 1934 оноос Ховд аймгийн нэгдүгээр орлогч дарга, 1940.8-1942.11 сар хүртэл Баян-Өлгий аймгийн даргаар тус тус ажилласан түүхтэй. Хожим Улаанбаатарт Архин заводын дарга, 1943 оноос Дорнод Түркистаныг чөлөөлөхөд туслах партизаны отрядын командлагч, 1944 оноос Баян-Өлгий аймгийн прокурор зэрэг ажил хийж байгаад өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөн малчин болсон.
Тэрбээр, 1940, 1949 оны Улсын VIII болон XI Их хурлын төлөөлөгч, улмаар УБХ-ын гишүүн, Улсын сайн малчдын зөвлөгөөнд төлөөлөгчөөр тус тус сонгогдон оролцож байжээ.
Б. Хаби эрс шулуун, гүдэс шударга зантай төдийгүй эх орон, ард түмний өмнө үнэнч зүтгэсэн тухайн цаг үеийнхээ зэгсэн боловсролтой нэгэн байв. Түүний энэхүү гавьяа зүтгэлийг төр засгаас үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнасан байна.
Б.Хабийн тамга нь дөрвөлжин хэлбэртэй, гуулиар хийгдсэн тамга ба 1940 онд анх аймаг байгуулагдахад аймгийн анхны дарга Б.Хаби хэрэглэж байсан. Тус тамганд “Алтай Халқына көмекші сегізінші мыңдық иесі Хаби” гэсэн үгийг хуучин араб бичгээр бичжээ.
Алтан шармал эмээл /эмэгтэй/
Алтан шармал эмээл: Энэхүү эмээлийн урд бүүрэгт үндэсний хээг төмрөөр сийлж, мөнгөөр өнгөлж, алтны уурынд барьсан байна. Бүүргийн урьд талд 36 ширхэг жижиг дугуй, хойд талд 22 ширхэг жижиг дугуй мөнгөн чимэгтэй. Уг эмээлийг ХХ зуунд хэрэглэж байсан ба 1972 онд Улаанхус сумын иргэн Хавдал музейд өгчээ.
Анчны нум сум
Анчны нум нь мод, эвэр болон сур зэргийг ашиглан гар аргаар хийсэн, их бие нь нумын хоёр үзүүрээс уян бөгөөд татлага сурыг бэхэлж хүчтэй татах боломжтойгоор бүтээгдсэн байна. Сум нь модон иштэй бөгөөд үзүүр хэсэгтээ төмөрлөг иртэй хийцтэй, нисэлтийн тэнцвэрийг хадгалахын тулд ар талд нь өд бэхэлдэг уламжлалтай байв. Энэхүү нум сумыг казах анчид ан авд ашиглаж, ялангуяа зээр, буга зэрэг ан гөрөө хийхэд хэрэглэж байсан бөгөөд хийцийн хувьд авсаархан, бат бөх, байг онох чадвартай зэвсгийн нэг байжээ. Энэ нь зөвхөн ан гөрөө төдийгүй нүүдэлчин ахуйн соёл, уламжлалт зэр зэвсгийн дарханы ур чадварыг харуулсан үнэт өвийн дурсгал юм.
Аравч
Аравч: Аравчийн үндсэн хэсгийг \2 м-1,3 м\ олон янзын хээгээр бүхэлд нь хатгамалдан урладаг байна. Бэлэн болсон аравчны зах хэсгийг тойруулан, 20-30 см өргөнтэй өөр өнгийн даавуугаар эмжинэ. Мөн эмжээр хэсгийг голдуу гараар болон оёдлын машинаар хээлж урласан байдаг. Тухайн аравчны хээний төрөл, өнгө нь хатгамалчны сонголтоос хамаарна. Аравчны хээ нь дугуй, дөрвөлжин, сүйхэлжин, гурвалжин хэлбэртэй байхаас гадна хээний эзлэх байршил, хэмжээ, сонгосон хээ олон төрөл байх жишээтэй.
Арьсан гутал тоогонцог, бойвог
Тогонцог бойвог буюу “Кебіс-мәсі”: Кебис-мась нь давхарлан өмсөх зориулалттай богино түрийтэй тогонцог бойвог ба ботинктай адил гутлын нэг төрөл юм. Кебис маси нь 2 иж бүрдлээс бүрддэг ба хөлд өмсдөг маси гэдэг нь булигаараар тусгай зориулалтын хэвээр хийсэн урт түрийтэй бойвгийг тогонцог буюу кебисийн дотор өмсөх зориулалттай хийгддэг. “Мәсі”-ийг зөвхөн гэр дотор өмсөх ба гадагшаа гарахдаа гадна талдаа “Кебіс” нэртэй ботинктай адил гутал маягийн түрүүгүй, өсгийтэй хатуу ширээр хийгдсэн гутлыг өмсдөг. Ийм гутлыг голдуу алс хол явдаггүй гэр зуур өмсөх ба настайчууд, гэрийн эзэгтэй нар өмсдөг байжээ. Тэд гэрт гаднаас орохдоо үүдэнд “кебіс” хэмээх гадуур гутлыг тайлан, масьтэйгээ гэрт тухлан суудаг байна. Энэ нь ариун цэвэрч байдлыг харуулсан хос, давхар углаж өмсөх гутал байсан бөгөөд одоо нэг их хэрэглэхээ болсон ба зөвхөн масийг л голдуу хэрэглэдэг.
Ашамай /хүүхдийн эмээл/
Ашамай: Ашамай бол хүүхдийг морь унуулж сургахад тусгай зориулалтаар хийгдсэн эмээлийн нэг төрөл юм. Ашамай нь томчуудын эмээлийн бүтэцтэй адилхан урд, хойд бүрэгтэй ба бүүрэг нь ац хэлбэртэй, нэлээд урт бөгөөд хүүхдээ унагаахгүйн тулд суганаас түшиж модонд уясан хос олсоор татаж бэхэлдэг онцлогтой юм. Дөрөө нь хос уут маягийн халаастай байдаг ба халаасны гадаргууг үзэмжтэй гоё болгох үүднээс хатгамлаар казахын хээ угалзыг оруулж даавуугаар оёж гоёдог байна. Дээр үед казахууд хүүхдээ 3 нас хүрмэгц морь унуулж сургадаг байжээ.
Баар /шавар
Хүннү гүрний үеийн ваар сав: Шинэ чулуун зэвсгийн үеэс хүрэл болон төмрийн түрүү үеийг дуустал ваар савыг зөвхөн гараар хэлбэр дүрс оруулан хийдэг байсан бол Хүннү гүрний үеэс үйлдвэрлэлийн шинэ дэвшилтэд арга ажиллагаа дэлгэрч, тусгай оньсон хүрд дээр эргүүлэн хийдэг болжээ. Ингэж үйлдсэн вааран савны хана нимгэн, гадаргуу нэгэн жигд, толигор тэгш, хөнгөн авсаархан болдог байна. Хүннүгийн булш болон хот суурины малтлагаар хамгийн элбэг олддог эд өлгийн зүйл нь шавар сав суулга юм. хүннүгийн үеийн ваар сав нь янз бүрийн хэлбэр дүрс бүхий үр тариа хадгалах, шингэн зүйл агуулах, хоол унд хийж болох гэх мэт олон төрөл зориулалттай байв. Хүннүгийн үеийн ваарууд хэлбэрээс гадна хийсэн арга, технологийн хувьд ч хоорондоо ихээхэн ялгаатай. Мөн хээ чимэглэлээр асар баялаг юм. Өнгөний хувьд бор хүрэн, цайвар саарал, хар хүрэн гялгар хар өнгө зонхилдог. Энэхүү ваарын амсрын голч 18,9 см, суурийн голч 14 см, өндөр 30 см, 3835 гр жинтэй ажээ.
Баатрын хуяг
Баатрын хуяг: XII-XIII зуунд монголчууд дайнд олон төрлийн бүтэц, хийцтэй хуяг хэрэглэж байсан ба хуягийн бүтэн биеийг халхлах “Өвч хуяг”, богино хантааз маягийн “Охор хуяг” гэж ангилахаас гадна хийсэн материалаар нь төмөрлөг буюу хатуу “Хөө хуяг”, “Ялтсан хуяг”, тусгайлан боловсруулж хатууруулсан “Ширэн хуяг”, “Мяндсан хуяг” зэрэг зөөлөн хуяг гэж ялган нэрлэдэг байна. Музейд хадгалагдан буй энэхүү баатрын хөө хуягийг XV-XVIII зуун буюу Монголын төр эх нутагтаа буцаж ирсэн үеэс зүүн гарын хант улс байгуулагдах үед холбогдох магадлалтай хэмээн судлаачид үзсэн байна. Төмөр гархи сүлжиж хийсэн энэхүү хөө хуяг нь 75 см өргөн, 85 см урт, 6200 грамм жинтэй бөгөөд Баян-Өлгий аймаг, Улаанхус сумын нутагт орших нэгэн агуйгаас олджээ.
Байгалийн танхимын танилцуулга
Монгол-Алтайн нурууны төв хэсэгт орших Баян-Өлгий аймаг нь хойд талаараа ОХУ-тай 225 км, баруун урд талаараа БНХАУ-тай 450 км, зүүн хойд талаараа Увс аймагтай 165 км, зүүн урд талаараа Ховд аймагтаа 450 км хиллэдэг. Нийтдээ 45.8 мянган.км талбайг эзлэн оршдог.
Монгол орны хамгийн өндөр уулархаг нутагт байрлах ба нийт нутгийн 95.3 % нь далайн түвшнээс 1300-1400 м дээш өргөгдсөн, баруун хойноосоо урагшлах тусам намсдаг. Хамгийн өндөр нь Таван Богд уулын Хүйтний оргил 4374 м, хамгийн намхан нь Тастын хар уул 2047 м, Их дулаан Хар уул 2142 м, харьцангуй өндөр нь 800-1000 м, аймгийн төв Өлгий хот 1710 м. Мөн Загастай, Өндөрхайрхан, Ямаат, Баян, Өвчүү, Цэнгэл хайрхан, Улаагчин, Цөнхөл, Цамбагарав, Асгат зэрэг уулсаар хүрээлсэн нутаг юм. Тус аймгийн нутагт гадаргуугийн сүлжээ сайн хөгжсөн бөгөөд хур тунадасны тэжээгдэлтэй, ихэнх нь байнгын устай байна. том, жижиг нуур нэлээд ихтэй. Цагаан голын эх, Потанины, Цамбагаравын мөсөн голууд бий.
Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай тул жилийн болон хоногийн агаарын температурын хэлбэлзэл өндөр, дулааны болон хүйтний өөрчлөлт, шилжилт огцом. Хэлбэлзэл нь хүйтний улиралд (XII, I, II сард) хасах 36-420С, дулааны улиралд (VII, VIII сард) нэмэх 37-400С юм. Хур тунадасны уналт янз бүр, жилийн дундаж тунадасжилт 100-300 мм. Жилийн дундаж агаарын чийгшилт 52.7%. Салхины чиглэл хойд, баруун хойд, баруунаас хурд нь 9-25 м/сек байх ба салхины ихэнх нь хавар, намрын улиралд тохиолдоно.
Баян-Өлгий аймгийн музейн байгалийн танхимд ирвэстэй Алтай Таван богдын байгалийн хосгүй үзэсгэлэнг харуулсан диаграм, солир чулуу, халиу, хар чоно, баавгай, буга, хойлог, шилүүс, өмхий хүрэн, мануул, загасны төрлүүд, янгир ямаа, зэрлэг гахай, шонхор шувуу болон нүүдлийн шувууд, байгалийн гаралтай тосон болон шороон будгийн төрөл, эмийн ургамлын төрлүүдийг төрөлжүүлэн дэглэсэн. Байгалийн танхимаа дараах зохион байгуулалтаар дэлгэн үзүүлж байна.
• Аймгийн физик, газарзүйн зураг, ашигт малтмалын дээжис
• Бугат сумын тосон болон шороон будгийн үйлдвэрийн зураг, будгийн төрлүүд, багаж хэрэгслүүд
• Махчин амьтад
• Эмийн ургамал
• Загасны төрлүүд
• Усны шувууд
• Тал, хээрийн бүсийн шувууд
• Ирвэстэй Алтай Таван богдын диарам
• Хар чоно, баавгай
• Аймгийн үзэсгэлэнт газруудын гэрэл зургууд
Байгалийн танхимын танилцуулга
Монгол-Алтайн нурууны төв хэсэгт орших Баян-Өлгий аймаг нь хойд талаараа ОХУ-тай 225 км, баруун урд талаараа БНХАУ-тай 450 км, зүүн хойд талаараа Увс аймагтай 165 км, зүүн урд талаараа Ховд аймагтаа 450 км хиллэдэг. Нийтдээ 45.8 мянган.км талбайг эзлэн оршдог.
Монгол орны хамгийн өндөр уулархаг нутагт байрлах ба нийт нутгийн 95.3 % нь далайн түвшнээс 1300-1400 м дээш өргөгдсөн, баруун хойноосоо урагшлах тусам намсдаг. Хамгийн өндөр нь Таван Богд уулын Хүйтний оргил 4374 м, хамгийн намхан нь Тастын хар уул 2047 м, Их дулаан Хар уул 2142 м, харьцангуй өндөр нь 800-1000 м, аймгийн төв Өлгий хот 1710 м. Мөн Загастай, Өндөрхайрхан, Ямаат, Баян, Өвчүү, Цэнгэл хайрхан, Улаагчин, Цөнхөл, Цамбагарав, Асгат зэрэг уулсаар хүрээлсэн нутаг юм. Тус аймгийн нутагт гадаргуугийн сүлжээ сайн хөгжсөн бөгөөд хур тунадасны тэжээгдэлтэй, ихэнх нь байнгын устай байна. том, жижиг нуур нэлээд ихтэй. Цагаан голын эх, Потанины, Цамбагаравын мөсөн голууд бий.
Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай тул жилийн болон хоногийн агаарын температурын хэлбэлзэл өндөр, дулааны болон хүйтний өөрчлөлт, шилжилт огцом. Хэлбэлзэл нь хүйтний улиралд (XII, I, II сард) хасах 36-420С, дулааны улиралд (VII, VIII сард) нэмэх 37-400С юм. Хур тунадасны уналт янз бүр, жилийн дундаж тунадасжилт 100-300 мм. Жилийн дундаж агаарын чийгшилт 52.7%. Салхины чиглэл хойд, баруун хойд, баруунаас хурд нь 9-25 м/сек байх ба салхины ихэнх нь хавар, намрын улиралд тохиолдоно.
Баян-Өлгий аймгийн музейн байгалийн танхимд ирвэстэй Алтай Таван богдын байгалийн хосгүй үзэсгэлэнг харуулсан диаграм, солир чулуу, халиу, хар чоно, баавгай, буга, хойлог, шилүүс, өмхий хүрэн, мануул, загасны төрлүүд, янгир ямаа, зэрлэг гахай, шонхор шувуу болон нүүдлийн шувууд, байгалийн гаралтай тосон болон шороон будгийн төрөл, эмийн ургамлын төрлүүдийг төрөлжүүлэн дэглэсэн. Байгалийн танхимаа дараах зохион байгуулалтаар дэлгэн үзүүлж байна.
• Аймгийн физик, газарзүйн зураг, ашигт малтмалын дээжис
• Бугат сумын тосон болон шороон будгийн үйлдвэрийн зураг, будгийн төрлүүд, багаж хэрэгслүүд
• Махчин амьтад
• Эмийн ургамал
• Загасны төрлүүд
• Усны шувууд
• Тал, хээрийн бүсийн шувууд
• Ирвэстэй Алтай Таван богдын диарам
• Хар чоно, баавгай
• Аймгийн үзэсгэлэнт газруудын гэрэл зургууд
Байгалийн танхимын танилцуулга
Монгол-Алтайн нурууны төв хэсэгт орших Баян-Өлгий аймаг нь хойд талаараа ОХУ-тай 225 км, баруун урд талаараа БНХАУ-тай 450 км, зүүн хойд талаараа Увс аймагтай 165 км, зүүн урд талаараа Ховд аймагтаа 450 км хиллэдэг. Нийтдээ 45.8 мянган.км талбайг эзлэн оршдог.
Монгол орны хамгийн өндөр уулархаг нутагт байрлах ба нийт нутгийн 95.3 % нь далайн түвшнээс 1300-1400 м дээш өргөгдсөн, баруун хойноосоо урагшлах тусам намсдаг. Хамгийн өндөр нь Таван Богд уулын Хүйтний оргил 4374 м, хамгийн намхан нь Тастын хар уул 2047 м, Их дулаан Хар уул 2142 м, харьцангуй өндөр нь 800-1000 м, аймгийн төв Өлгий хот 1710 м. Мөн Загастай, Өндөрхайрхан, Ямаат, Баян, Өвчүү, Цэнгэл хайрхан, Улаагчин, Цөнхөл, Цамбагарав, Асгат зэрэг уулсаар хүрээлсэн нутаг юм. Тус аймгийн нутагт гадаргуугийн сүлжээ сайн хөгжсөн бөгөөд хур тунадасны тэжээгдэлтэй, ихэнх нь байнгын устай байна. том, жижиг нуур нэлээд ихтэй. Цагаан голын эх, Потанины, Цамбагаравын мөсөн голууд бий.
Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай тул жилийн болон хоногийн агаарын температурын хэлбэлзэл өндөр, дулааны болон хүйтний өөрчлөлт, шилжилт огцом. Хэлбэлзэл нь хүйтний улиралд (XII, I, II сард) хасах 36-420С, дулааны улиралд (VII, VIII сард) нэмэх 37-400С юм. Хур тунадасны уналт янз бүр, жилийн дундаж тунадасжилт 100-300 мм. Жилийн дундаж агаарын чийгшилт 52.7%. Салхины чиглэл хойд, баруун хойд, баруунаас хурд нь 9-25 м/сек байх ба салхины ихэнх нь хавар, намрын улиралд тохиолдоно.
Баян-Өлгий аймгийн музейн байгалийн танхимд ирвэстэй Алтай Таван богдын байгалийн хосгүй үзэсгэлэнг харуулсан диаграм, солир чулуу, халиу, хар чоно, баавгай, буга, хойлог, шилүүс, өмхий хүрэн, мануул, загасны төрлүүд, янгир ямаа, зэрлэг гахай, шонхор шувуу болон нүүдлийн шувууд, байгалийн гаралтай тосон болон шороон будгийн төрөл, эмийн ургамлын төрлүүдийг төрөлжүүлэн дэглэсэн. Байгалийн танхимаа дараах зохион байгуулалтаар дэлгэн үзүүлж байна.
• Аймгийн физик, газарзүйн зураг, ашигт малтмалын дээжис
• Бугат сумын тосон болон шороон будгийн үйлдвэрийн зураг, будгийн төрлүүд, багаж хэрэгслүүд
• Махчин амьтад
• Эмийн ургамал
• Загасны төрлүүд
• Усны шувууд
• Тал, хээрийн бүсийн шувууд
• Ирвэстэй Алтай Таван богдын диарам
• Хар чоно, баавгай
• Аймгийн үзэсгэлэнт газруудын гэрэл зургууд
Баруун хязгаарыг цагаантны дээрэмчдээс чөлөөлсөн нь /газрын зураг/
Баруун хязгаарын цагаантны дээрэмчдээс чөлөөлсөн нь энэхүү газрын зурагт Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан цэргийн хүч 1921 онд Цагаантны хүчийг цохиж давшсан тулалдаануудыг тэмдэглэн дүрсэлжээ.
Тус газрын зурагт тэмдэглэгдсэн тэмдгүүд:
• Зөвлөлтийн цэргийн давшилт
• Хатанбаатар Магсаржавын цэрэг
• Цагаантныг бут цохисон газар
• Цагаан цэргийн дэвшилт
• Цагаан цэргийн ухралт
• Том хот
• Бусад хот суурин
• Улсын хил
• Аймгийн хил
Баруун хязгаарыг цагаантны дээрэмчдээс чөлөөлсөн нь /газрын зураг/
Баруун хязгаарын цагаантны дээрэмчдээс чөлөөлсөн нь энэхүү газрын зурагт Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан цэргийн хүч 1921 онд Цагаантны хүчийг цохиж давшсан тулалдаануудыг тэмдэглэн дүрсэлжээ.
Тус газрын зурагт тэмдэглэгдсэн тэмдгүүд:
• Зөвлөлтийн цэргийн давшилт
• Хатанбаатар Магсаржавын цэрэг
• Цагаантныг бут цохисон газар
• Цагаан цэргийн дэвшилт
• Цагаан цэргийн ухралт
• Том хот
• Бусад хот суурин
• Улсын хил
• Аймгийн хил
Баян-Өлгий аймгаас төрөн гарсан нэрт зохиолч хүмүүсийн тухай танилцуулж, тус тусдаа намтрыг оруулах.
ЧИНААГИЙН ГАЛСАН: 1943 онд Цэнгэл сумын нутагт төрсөн. 1961 онд дунд сургууль, 1968 онд Германы Лейпциг хотод К.Марксын нэрэмжит их сургууль төгссөн. Герман хэл судлаач мэргэжилтэй. 1968-1976 онд МУИС, УБДС, ХААДС-д герман хэлний багш, 1976оноос “Хөдөлмөр” сонины, “Сэтгүүлч” сэтгүүлийн хариуцлагатай нарийн бичгийн даргын албыг хашиж, уран бүтээлээ туурвиж байна. Тэрбээр, “Эр хар сур” /шүлгийн ном/, “Аянгат цагийн тууж” /хүүрнэл зохиол/, “Тыва тууж”, “Дуу амрах цагаар”, “Хөх тэнгэр” зэрэг шүлэг, өгүүллэг, тууж, романы 20 гаруй ном бичиж Германд хэвлүүлсний дээр Австри, Швейцар, Голланд, Франц, Англи, Испани, Аргентин, Колумб зэрэг орнуудад уран бүтээл нь хэвлэгдэж, барууны ертөнцөд танил зохиолч болжээ. Ч.Галсан шилдэг бүтээлүүдээрээ Францын зохиолч Адельберт Фон Шамисогийн нэрэмжит шагнал, Германы Туухамын уншигчдын шагнал, Австрийн нэрт зохиолч Хаймито Фон Додерийн нэрэмжит шагнал, ХБНГУ-ын Гавьяаны загалмайн одон, Дани улсын утга зохиолын шагнал зэрэг гадаадын нэр хүндтэй шагналыг хүртжээ. Монголын зарим зохиолчдын бүтээлийг герман хэлнээ, Германы зарим зохиолчдын зохиолыг монгол хэлнээ орчуулсан. 2007 онд Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн байна. Ч.Галсан дэлхийн хэмжээнд сэтгэж туурвидаг, дэлхийн танил болсон, авьяаслаг зохиолч юм.
БӨХИЙН БААСТ: 1921 онд Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц сумын нутагт төрсөн. 1927-1930 онд Алтайн хошуу, Тамгын бага сургууль, 1940 онд Ховд аймгийн яамны дэргэдэх дунд сургууль, МУИС-ын Мал эмнэлгийн ангид, Москвад М.Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн 2 жилийн дамжааг төгссөн. МХЗЭ-ийн Төв хороо, МЗЭ-ийн хороонд он удаан жил утга зохиолын ажилтан байсан. 1936 оноос уран бүтээлээ туурвин “Чамайг үдье”, “Хургачин”, “Миний эх орны өглөө”, зэрэг нийтэд түгсэн дууны шүлэг, “Ийм нэгэн хаан байжээ”, “Мандухай цэцэн хатан”, “Цогийн идэр нас”, “Арвижихын гэр бүл” зэрэг жүжиг бичиж, гол төлөв богино хэмжээний өгүүллэг, туужийн 50 гаруй ном хэвлүүлсний дотор байгаль хамгаалах сэдвээр сүүлийн жилүүдэд “Дөрвөн туужийн бор”, “Хадхүүгийн өдрийн тэмдэглэл”, “Гэрийн хээрийн хоёр харамч”, “Алтан дөлтэй цэцэг”, “Ганц хонгор азарга” нэртэй 5 боть зохиолоо гаргажээ. Монгол Улсын казах зохиолчдын олон бүтээлийг монгол хэлнээ орчуулах нөр их ажилд үлэмж хүч хөдөлмөр, цагаа зарцуулжээ. Түүнчлэн зохиолчдын захидал бичгийн төрөл зүйлд анхаарч “Цаасан шувуу” нэртэй захидлын хоёр ботийг эмхлэн хэвлүүлэв. Шилдэг бүтээлүүдээрээ МЗЭ-ийн нэрэмжит болон Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналуудыг, 1999 онд Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, 2008 онд Ардын уран зохиолч хэмээх эрхэм хүндэт цолыг хүртсэн байна.
ТАУКЕЙН НАСЫР: Ойгыр /одоогийн Улаанхус/ сумын нутагт төрсөн. 1953 онд Өлгий хотод дунд сургууль, 1957 онд Улаанбаатар хотод Улсын багшийн дэд сургууль төгссөн. Орос хэлний багш мэргэжилтэй. Орчуулагч, сэтгүүлч. 1957-1959 онд Өлгий хотын 10 жилийн 1 дүгээр сургуульд орос хэлний багш, 1959-1972 онд аймгийн “Жана өмир” /Шинэ амьдрал/ сонины хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, аймгийн радиод редактор, 1972-1982 Намын хорооны лектор, Хэвлэл, утга зохиолын газрын төлөөлөгч зэрэг албыг хашсан. Сэтгүүлчийн мэргэжилд бие даан суралцаж, он удаан жил уг салбарт ажилласан. Сэтгүүлчийн ажлын хажуугаар шог зохиол, орчуулга оролдон, хэд хэдэн ярианы болон нэр томьёоны толь зохиожээ. Орос хэлнээс “Хижээл эр” жүжиг, монгол хэлнээс С.Дашдооровын “Говийн өндөр” романыг казах хэлнээ, Ж.Аргынбайн “Эрчис голын давлагаа” жүжгийг монгол хэлнээ орчуулж, хэд хэдэн шог өгүүлэл бичиж нийтлүүлэн, “Монгол-казах-орос нэр томьёоны толь” /Өлгий, 1971/, “Орос-казах-монгол толь” /Өлгий, 1981/ зохиож хэвлүүлэн, олон тооны сурвалжилга, тэмдэглэл, нийтлэл бичжээ. “Алтан гадас” одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, ойн медалиудаар шагнагдаж, МСХ-ын тусгай шагнал хүртжээ.
СУЛТАНИЯГИЙН МАГАУИЯ 1921-2009 он: Түрэг угсааны казахын Керей-Харахас овогт Султаниягийн Магауия хажы нь 1921 онд төрсөн.Бага, дунд сургууль ба Намын дээд сургуулийн сэтгүүлчийн ангийг төгссөн сэтгүүлч мэргэжилтэй. Бага, дунд сургуулийн багш, номын редактор, сонины сурвалжлагч, ерөнхий эрхлэгч зэрэг ажлыг дөчөөд жил хийж байгаад 1983 онд өндөр насны тэтгэвэрт гарсан.
Тавиад оноос уран зохиол бичих, орчуулах эрдмээр оролдож, казах хэл дээр хориод ном /6 роман/ бичиж хэвлүүлсэн.
Монгол хэлнээс “Алтай хайлах”, “Жангар” болон төрийн шагналт зохиолчдын мөн хориод бүтээлийг орчуулж хэвлүүлсэн.
Эзэн Богд Чингисийн амьдралын сэдвээр гучаад жил уран бүтээл туурвиж “Чингисийн хоёр загал” болон “Монголын нууц товчоо”-г /Ц.Дамдинсүрэнгийн эхээр/ анх удаа казах хэлэнд орчуулж, 1979 онд Өлгий хотод, дахин сайжруулах 1998 онд Алматы хотод 2002 онд Улаанбаатарт хэвлүүлсэн. Мөн Чингисийн амьдралын замналд холбогдол бүхий хориод өгүүллэг, гурван дууны үг бичиж сонин сэтгүүлд нийтлүүлж олны хүртээл болгосон юм. Түүнчлэн доктор Д.Майдарын “Чингис хаан ба Монголын их гүрэн” номыг орчуулж, хэмээх 1400 -аад шүлгээс бүтсэн шүлэглэсэн роман бичиж 1999 онд Улаанбаатарт хэвлүүлсэн байна.
Академич Д.Цэрэнсодномын хөрвүүлсэн “Монголын нууц товчоо”-ны сонгомол эхийг 2006 онд казах хэлнээ дахин орчуулж, хянуулан,нэлээд тайлбар зүүлт бичиж хэвлүүлсэн байна.
С.Магауиягийн уран бүтээлийн он удаан жилийн идэвх санаачилгатай ажил хөдөлмөрийн үр дүнг төр, засгаас өндрөөр үнэлж ойн медалиуд “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, “Алтан гадас” болон “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”-оор шагнаж, 1996 онд “Монгол Улсын Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн”, 2006 онд “Монгол Улсын ардын уран зохиолч” цол хүртсэн билээ.
Тэрээр 2006 онд “Чингис хаан судлалын дэлхийн академич цол хүртсэн бөгөөд 2008 онд Саудын Арабын Мекке хотод ислам шашинтнуудын их мөргөл үйлдэх ёслолд оролцож мусальманы хамгийн дээд ариун алдар болох “Хажы” цолыг хүртжээ.
Султаниягийн Магауия нь нас сүүдэр хэдий өндөр болсон ч уран бүтээлээ туурвихын зэрэгцээ сүүлийн үед Казахстан улс, БНХАУ-ын Шинжианд казах хэлээр хэвлэгдэн гарсан Чингис хаан болон түүний үр удамд холбоотой түүх судрын ном, судалгааны бүтээлүүдийг монгол хэлэнд орчуулах ажлыг зориглон эхэлж байгаад 2009 онд 88 насандаа хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэн юм.
ТАУКЕЙН СУЛТАН: 1944 онд Цэнгэл сумын нутагт төрсөн. Бага, дунд сургууль, Улаанбаатарт эдийн засгийн дээд сургууль, Москвад ЗХУКН-ын нийгмийн ухааны академид мэргэжил дээшлүүлсэн. Худалдааны эдийн засагч мэргэжилтэй. Эдийн засгийн ухааны доктор (Ph.D), профессор, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. 1966-1977 онд Архангай аймаг, Улаанбаатар хотод Худалдаа, бэлтгэл, нэгдүгээр орлогч дарга, 1977-1992 оны Улаанбаатар хотын МАХН-ын хорооны хэлтсийн эрхлэгч, Сүхбаатарын районы намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Баян-Өлгий аймгийн МАХН-ын хорооны 2 дугаар ба нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, 1992-2000 онд УИХ-ын гишүүнээр 2 удаа сонгогдсон. МАХН-ын нарийн бичгийн дарга, 2001-2005 онд Монгол улсаас Унгар, Австри улсуудад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, 2006 оноос “Улаанбаатар-Эрдэм судлал” дээд сургуульд тэнхимийн эрхлэгч, 2006 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх эрдэмтэн-мэргэжилтний зөвлөлтийн гишүүнээр ажиллаж байсан. МАХН-ын XIX, XX, XXII, XXIII, XXIV Их хурлуудын төлөөлөгч Намын Төв Хорооны Бүгд хурлын ба Бага хурлын гишүүнээр, 1997-2000 онд МАХН-ын удирдах зөвлөлтийн гишүүнээр сонгогдож байв. Т.Султан ажил үүргийн зэрэгцээгээр 1960-аад оноос өгүүллэг, тууж, жүжиг, романы 20 гаруй ном хэвлүүлсэн эдийн засаг, ард түмний түүх, соёл, ёс заншил, эрдэм шинжилгээ, нийтлэлийн талаар 100 шахам өгүүлэл бичиж хэвлүүлжээ. Зохиолууд нь БНХАУ, Турк, Казахстан, Унгар, Молдавт хэвлэгджээ. Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг, Алтан гадас одон, медалиудаар шагнагдсан. МЗЭ-ийн шагналт, АНУ-ын Өмнөд Дакота муокийн Rapid City хотын хүндэт иргэн, Унгар улсын 3 дугаар зэргийн Загалмайн одон. БНСУ-ын Энхтайван, эв нэгдлийн одонгоор шагнагдсан. Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, нэрт зохиолч, орчуулагч, дипломатч юм.
Баян-Өлгий аймгийн физик газарзүйн зураг
Баян-Өлгий аймаг нь Монгол Улсын баруун захад, Төв Азийн хойд хэсэгт багтдаг. Газар нутаг нь хойноос урагшаа сунасан байдалтай ерөнхийдөө босоо хэлбэртэй байрладаг. Баруун захын цэг нь Монгол Улсын баруун захын цэг болох Монгол Алтайн нурууны 3243,6 тоот өндөрлөгт, ХӨ 48ө 58” , ЗУ 87ө 44” орших Маант уул. Хойд захын цэг нь Ногооннуур сумын нутагт ХӨ 50ө 00” , ЗУ 90ө 2” солбилцолд орших Асгат, Бөхмөрөн голын бэлчир, өмнөд захын цэг нь Булган сумын нутагт ХӨ 46ө 33”4” орших Тошилтын гол Булган голд цутгах бэлчир, зүүн захын цэг нь ХӨ 48ө 00” 48’ , ЗУ 91ө 20” 15’ орших Баяннуур сумын нутагт Ховд гол дагуух “Хавцлын доод ам” нэртэй газар юм. хойд захын цэгээс зүүн захын цэг хүртэл шулуун зураасаар 382 км 280 м, баруун захын цэгээс зүүн захын цэг хүртэл 264 км, 660 м урт сунаж тогтсон.
Баян-Өлгий аймаг нь анх 10 сумтай байгуулагдаж байсан ба одоо 13 сум, 1 тосгон, 90 гаруй багтай байна.
Бүргэдийн малгай
Бүргэдийн хөлний уяа “балақбау”: Бүргэдийг алдахгүй барьж байх зорилгоор түүний хоёр шилбэнд хийдэг хэрэгслийг “балақбау” гэдэг. Балақбау нь алга, оосор хоёр хэсгээс бүрдэх ба оосрын дунд хэсэгт зангидаж товруу гаргаж, үзүүрт нь цагариг хийсэн байдаг. Оосорын урт 30 см, алганы урт 15 см, өргөн нь 6 см арьсан гадартай ба бүргэдийн шилбэ нь халцрахаас сэргийлж нимгэн эсгийгээр доторлодог. Балақбау байнга бүргэдийн шилбэнд байх ба уяж тавихад үзүүрийн цагаригаас 1,5 см орчим суран оосрыг гүйлгэн чангалж татаж уядаг байна.
Бүргэдийн хоолны уут Жем қалта: Бүргэдээр ан хийх явцад хээрийн нөхцөлд өгөх идэш тэжээлийг хийж авч явахад бэлдсэн хүүдийг “жемқалта” гэдэг. Өвлийн хүйтэнд мах хөлдөхөөс хамгаалахын тулд 30 х 20 см хэмжээтэй эсгийгээр хийж, түүний дотор, гадрыг даавуугаар битүү бүрж оёдог ба 30 см урт суран оосортой байна.
Бүргэдийн тулгуур ац мод “Балдақ”: Анд гарахад бүргэдийг морин дээр удаан хугацаагаар авч явахад гар чилэх, өвдөхөөс хамгаалж хэрэглэдэг хэрэгслийг “балдақ” гэж нэрлэдэг. Хус эсвэл бургас модны хоёр салаалсан мөчрийг ашиглаж хийдэг бөгөөд урт нь 50 см, ацан дээр гар тавихад зориулсан зөөлөвчтэй байдаг. Мөн янгирын эврээр хийсэн балдақ ч байдаг. Тулгуур ац модны эмээлийн хавтсанд тулах доод талд дөрвөлжин хэлбэрийн суурьтай ба сууринд гаргасан нүхээр сураар оосорлон эмээлийн ганзаганаас, харин дунд хэсэгт буй суран оосроор эмээлийн бүүрэгт бэхэлж уядаг.
Бүргэдчиний бээлий “Биялай”: Бүргэдийн хүчтэй базалт, хурц хумснаас хамгаалахаар тусгайлан оёсон бээлийг “биялай” гэнэ. Буга, янгирын арьсыг элдэж боловсруулсан зөөлөн арьсыг дотогш нь харуулж оёж хийдэг бөгөөд ханцуй өргөн байх ба уртын хэмжээ 50 см байна.
Бүргэдийн суудал “Тұғыр”: Бүргэдийг суулгах зорилгоор модны гурван салаатай үндсийг ашиглаж урласан хэрэгслийг “Тұғыр” гэж нэрлэдэг. Суудлын өндөр нь ойролцоогоор 40 см орчим байдаг.
Голын халиу
Lutr Lutra Linnaeus, 1758
Баг.Мах идэштэн - Canivora
Овог.Суусрынхан – Musteli
Статус: Нэн ховор зүйл.
ДБХХ-ын Улаан дансны ангиллын шалгуураар олон улсын хэмжээнд “Ховордож болзошгүй”, бүс нутгийн хэмжээнд “мэдээлэл дутмаг” хэмээн үнэлэгдсэн. Тархац байршлын хувьд Баян-Өлгий аймгийн Даян-нуурын сав газарт тархсан тухай аман мэдээ байдаг. Сонгинт, Алтан салаа зэрэг голуудаар орон нутгийнхан түүний мөр, ялгадсыг олж харсан тухай аман мэдээ байдаг. Тархац, нөөц, биологийг судалж хамгаалах арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх, гадагш урсгалгүй голд зориудаар үржүүлэх, нутагшуулах, генийн санг хадгалах шаардлагатай байна.
Дарханы багаж иж бүрэн
Дарханы багаж иж бүрэн: Баруун Монголын дархчуулын урлан бүтээсэн аливаа эд зүйлс нь харилцан адилгүй, ялгагдах онцлогтой хөгжиж ирсэн юм. Энэ нь тухайн бүс нутгийн дарх хийх уламжлалт арга, зан заншил, хэрэгцээ, мөн зарим дархачуулын урлах өвөрмөц арга барилтай холбоотой. Дархчууд эртний дарх хийх уламжлалт арга ухааныг хөгжүүлэхээс гадна дарх хийхэд хэрэглэгдэх багаж зэвсгээ хөгжүүлэн төрлүүдийг баяжуулсаар өдий хүрчээ. Дархан хүн уран нарийн ухаан шаарддаг зүйлс хийхдээ түүнд тохирсон олон төрлийн багаж, хэрэгслүүдийг давхар хийж, хэрэглэж иржээ. Үүнд:Алх, дөш, хайч, хавчуур, хусуур, бахь, цоолтуур, гацуур, чимхлүүр, хөрөө, сүх, хээ гаргагч, шигтгээ суулгагч, хэв, цүүц гэх мэт олон янзын багажуудыг дурдаж болно. Дархчууд эдгээр багажуудыг ашиглан төмөрлөгийн урлагийг хөгжүүлэхийн зэрэгцээ дархны мэргэжлийг бий болгон сэлэм, илд, чинжаал хутга, сүх, цоож зэрэг олон төрлийн зүйлсийг бүтээн бий болгон хүмүүсийн өдөр тутмын хэрэглээг хангаж байжээ. Уран дарх хийх аргууд:
• Улайсгаж уяраах арга,
• Төмрийн усыг таруулах арга,
• Нимгэн металлыг хэвлэх, ширгээх арга,
• Хэвлэх арга,
• Гагнах арга
Домбо /будаггүй/
Монгол угсаатны эдийн соёлын томоохон байр суурийг сав суулганы төрөл эзэлдэг. Уламжлалт сав суулга маш олон төрөлтэй. Цай, сүү, айраг цагаа хийхэд зориулагдсан гуулиар хийсэн саахуу, цай юүлэх агуулах сав болох домбонуудын олон төрөл байдаг. Цай юүлэх агуулах сав. Уламжлалт сав суулганы нэг төрөл. Хэмжээгээр нь их, дунд, бага гэж ангилдаг. Зэс, гууль, пойлоос мод, мөнгөөр хийдэг. Хамгийн том домбыг морин домбо гэдэг. Модон домбо нь цай удаан хөргөдөг.
Дугуй ширдэг
Дугуй ширдэг: Энэхүү дугуй ширдгийг цагаан эсгий дээрээ хар, бор өнгийн ноосоор үндэсний хээг битүү зулж гадуур нь улаан өнгийн ноосон утсаар хээг дагуулан зээглэн оёсон байна. Ширдгийн зах хэсгийг эргэн тойруулан хар өнгийн утсан хээгээр зээглэн оёжээ. Урд захын хэсэгт хүрээлсэн хар бор утсан хээний дунд “ХХ” гэсэн тоог улаан өнгийн ноосон утсаар оёжээ.
Дөрвөд гутал
Дөрвөдүүд үетэй дээлийг дэвэл, үч, зуны тэрлэгийг лавшиг, эхнэрүүдийн гоёлын хувцсыг цэгдэг, тэрлэг гэж нэрлэдэг.дөрвөд эхнэр хар, хөх өнгийн тэрлэг өмсөнө. Дөрвөд эмэгтэйчүүд өндөр шовх оройтой, монгол цэргийн дуулга малгай хэлбэртэй адилавтар тоорцог малгай өмсөнө. Ер нь эрэгтэй, эмэгтэй адилхан улаан өнгийн юүдэн малгайгаа өргөн хэрэглэнэ.
Дөрвөд гоё гэх монгол гуталтай төстэй адилхан гутал өмсөнө. Госоо хийцийн байдлаар нь “шалтан гос”, “зулагтай гос” гэж хоёр давхар ширэн ултай, үүнийг гадна талаас нь урианхай хатуу гос адил уллах хэдий ч оймсыг хараа хийдэггүйгээрээ онцлогтой юм.
Дөрөө
Дөрөө: Эмээлийн бас нэгэн чухал тоноглол нь дөрөө юм. Дөрөөлж мордох, давхих, мориноос буух зэрэг үйлдэл хийхэд хамгийн их тулгуур болдог хэрэглэгдэхүүн бөгөөд хүн төрөлхтний хамгийн том түүхэн нээлтүүдийн нэг юм. Дөрөөг анх хэдийд хэрэглэж эхэлсэн бэ? Гэдэг нь судлаачдын хувьд маргаантай боловч, хамгийн эртний нотлох баримтыг Умард хятадын Ань Ян хотын ойролцоох НТ IV зууны үеийн Сяньбийн дурсгалт газраас олжээ. Энэ нь дөрөөний үүсэл хөгжил монголчуудын өвөг дээдэс болох Сяньбий нартай шууд хамааралтай болохыг харуулж байна. дөрөөг материалаар нь модон, төмөр, ган, гуулин, хөнгөн цагаан, мөн хэрэглээгээр нь өдөр тутам болон гоёлын, хурдан морины хэмээн ялган нэрлэнэ. Монголчууд дөрөөг ямагт хүний хөл дор гишгэлүүр болдог учраас аян зам, цаашдын зам мөртэйгөө шууд холбон бэлгэдэж, алс газар одогсдын зам мөр нь өлзийтэй байг хэмээн цагаан сүү өргөж цайлгадаг ёс заншилтай. Энэхүү ХХ зууны дунд үеийн дөрөөг Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын иргэн Нурилагаас 1972 онд музей худалдан авчээ.
Загасны хорго
Монгол оронд усны Умарт мөсөн далайн, Номхон далайн, Төв Азийн гэх гурван ай савын гол, нууруудад 2 ангийн ( дугираг амтны - Marsipobranchii, хагадаст загасны - Teleostei, 8 баг, 13 овог, 44 төрөлд хамаарах 74 зүйл загас тархан нутаглаж байна.
Монгол Алтайн нурууны Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд хамаарах Ховд, Буянт, Хуримт, Сонгинот, Булган зэрэг гол, Толбо, Хотон, Хурган, Даян зэрэг нууруудад монгол хадран, шивэр хадран, зарам, улаан нүдэн, алтайн сугас, шивэр сугас идээшин нутаглаж байна. Монгол хадран, шивэр хадран, зарам, улаан нүдэн, алтайн сугас, голын алгана зэрэг 6 зүйл буюу 60 хувийг агнуурын үндсэн, бусад нь спортын агнуурын юм уу, ан ав өгөөш болгон хэрэглэдэг жижиг загаснууд (30 хувийг) эзэлнэ. Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрт орших нуурын усны экосистем дэх загасны төрөл зүйл, тэдгээрийн амьдрах орчныг уран сайхны аргаар дүрсэлсэн юм. Тус загасны хоргоны уран зурагт ургамалжил бүхий усан орчинд загаснууд сэлж буй байдал бодитоор дүрслэгдсэн бөгөөд тухайн бүс нутгийн байгалийн нөхцөл, амьтны аймаг, экологийн харилцан хамаарлыг илтгэн харуулсан байна.
Икел хөгжим
Икел хөгжим нь баруун монголчуудын морин хуур хөгжим юм. Морин хуураас ялгарах онцлог нь морин толгойгүй байдаг. Цацал, чандмань, луу толгойтой гэсэн 3 төрлийн икел байдаг байна. Бас нэг ялгаа нь икелийн бүдүүн утас нь бие талдаа, нарийн утас нь тоглож буй зүүн гар талдаа байрладаг. Икел хөгжмийг малын сайн сангирцаг, ишиг, ямааны арьс, ботгоны шир зэргээр ширлэж хийдэг. Икел хөгжмөөр ардын домогт ая аялгуу, мал амьтны хөдөлгөөнийг төсөөлж дуурайх, уул усны шуугиан, мал амьтны хөдөлгөөнийг төсөөлж дуурайх, уул усны шуугиан, мал амьтны дуу /бугын урамдах, бухйн урамдах, шигээ голсон ямааны ая, ботгоо голсон ингэний хөөс, хургаа голсон хонины тойг, тугширалт гэх мэт/ гаслан зэргийг дүрсэлж болдог.
Мөн Алтайн урианхайд икэлийн татлагад “Жалам хар”, “Хатираа” зэрэг биелгээг товшуур товшиж биелдэг. Биелгээ хийхэд татдаг (хөгжимддөг) икэл нь монголчуудын морин хуурын нэг хувилбар юм. Икэлийг төгс эзэмшсэн алдартай хөгжимчин олон байжээ. Тэд “Ээвэн голын урсгал”, “Цацал”, “Сариг цагаан ингэ”, “Балчин хээр морь”, “Жалам хар”, “Хааны жороо хар” зэрэг олон сайхан алдартай татлагуудыг үеэс үед уламжлан бүтээжээ. Мөн цоороор хөгжимдөнө. Энэ нь гадаад байдлаараа лимбэтэй төстэй. Цоорыг нэг талаас үлээж, гурван нүхийг хуруугаараа бөглөж онгойлгож дууг нь бүдүүн нарийн болгож хөгжимддөг. Урианхайд “Сариг цагаан ингэ”, “Балчин хээр морь”, “Хааны жороо харз” зэрэг икэлийн алдартай татлагуудыг цоороо үлээж хөгжимддөг байсан юм.
Ирвэстэй Алтай таван богдын панарам
Цоохор ирвэс:
Panthera unica Schreber, 1775
Баг.Мах идэштэн – Carnivora
Овог. Мийнхэн – Felidae
Статус: Нэн ховор зүйл. ДБХХ-ны Улаан дансны ангиллын шалгуураар олон улсын хэмжээнд “устаж болзошгүй” бүс нутгийн хэмжээнд “ховор” зүйл хэмээн үнэлэгдсэн. Тархац байршлын хувьд дэлхийн 12 улсын нутагт тархсан. Баян-Өлгий аймагт Хөх Сэрхийн дархан газар, Алтай Таван Богдын байгалийн цогцолбор газар (БЦГ), Сийлхэмийн БЦГ, Цамбагаравын БЦГ, Хөлцөөт, Бураат, Сайр уул, Хатуугийн эх зэрэг газруудаар ховор тохиолдоно.
Амьдралын онцлог: Хаврын тэргүүн сард ороо нийтлэг орж хагас сар орчим үргэлжилдэг байна. V-VI сард хадны хөндий, агуйд 2-5 ихэвчлэн 3 гүем төрүүлж 3 сар орчим хөхүүлнэ. Үржилд 3-4 настайгаасаа орно. Гүем бараг 2 нас хүртэл эхтэйгээ байна. Хагас жил өнжин төллөнө. Идэш тэжээлийн 40 гаруй хувийг янгир ямаа эзлэх ба аргаль хонь, тарвага, туулай, огдой, хойлог, хахилаг зэрэг амьтад барьж иднэ. Голдуу бүрэнхий, харанхуй хоолоо олно. Сэм явдалтай, нуугдмал амьдралтай. Өндөр уулын экосистемийн гинжин холбоонд, экологийн тэнцвэртэй байдлыг хадгалахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг индикатор амьтан юм.
Алтай Таван богд уул:
Хамгаалагдсан он: 1996 он
Газар нутгийн хэмжээ: 656106 га
Хамгаалалтанд авсан зорилго: Өндөр уулын мөнх цас, мөсөн гол, ян сарьдаг, уулын нуга, хээрийн ландшафт, экосистемийн онцлогийг төлөөлсөн үзэсгэлэнт байгальтай, аргаль, янгир, халиун буга зэрэг хөхтөн, алтайн хойлог, нөмрөг тас, ооч ёл зэрэг жигүүртний байршил бөгөөд уулын спорт, байгалийн аялал жуулчлал хөгжүүлэх
Байршил: Алтай Таван богдын байгалийн цогцолборт газар нь хойд талаараа ОХУ, баруун талаараа Таван Богдоос баруун урагш Өвчүү уул хүртэл БНХАУ-тай хиллэдэг бөгөөд уртаашаа 186 км, өргөөшөө 42 км газар нутгийг хамардаг.
Онцлог: Талбай нь бараг бүхэлдээ өргөгдсөн гадаргатай , далайн түвшнээс дээш 1800-4374м, хамгийн өндөр цэг нь Монгол-Алтайн нурууны ноён оргил Хүйтэн /4374 м/, хамгийн нам цэг нь Хурган нуур 1800м, бүх нутаг дэвсгэрийн 80,0% нь 1850 метрээс дээш өндөрт өргөгдсөн ба ерөнхийдөө 2400-270 м байдаг. Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Судалгаанаас үзвэл 100 жилийн 50-д нь уулын хээрийн бүсэд 100.0-125.0 мм хур тунадас унах магадлалтай ба өөрөөр хэлбэл хуурайвтар цөл, говийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан өндөр уулын өвөрмөц уур амьсгалтай, маш эмзэг экосистем юм.
Энэ нутагт Монгол орны мөсөн голуудын 96% нь оршдог байна. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол нь Потанины мөсөн гол юм.
Алтай Таван Богдын байгалийн цогцолборт газар нь газрын гадаргын болон газар доорх усаар баялаг. Хотон, Хурган, Даян зэрэг мөстлөгийн гаралтай томоохон нууруудаас гадна 250 гаруй жижиг нуур, цөөрөм бий, мөн жижиг нуур цөөрөм, гол горхид цагаан загас, алтайн сугас, монгол хадран зэрэг баруун Монголын эндемик загас элбэг.Том нуурууд нь цэнгэг, хүйтэн устай нуурууд юм. Тиймээс хавар, зуны улиралд ус, намгийн олон зүйлийн шувууд нүүдэллэн ирж зусаж, үүрээ засан өндөглөдөг чухал газруудын нэг билээ.
Алтай Таван богдын БЦГ-ын Дөнхөрөгийн уулын орчимд Цагаан Усны халуун рашаан /температур 38-45 хэм/ нь далайн түвшнээс дээш 2600-2800м өндөрт оршино. Рашааны физик-химийн шинж чанар нь нэлээд өвөрмөц, сулавтар хүхэрт устөрөгчийн үнэртэй, орчин нь шүлтлэг, ундарга нь тунгалаг. Рашаан бага зэрэг цацраг идэвхт, радоны агуулгатай учраас ууж хэрэглэхийг зөвшөөрдөггүй.
Алтай Таван богдын БЦГ-нь түүх соёлын дурсгалаар нэн баялаг. Монгол улсын өөр хаана ч байдаггүй Пазырыкийн соёл, хүрэл зэвсгийн хөгжингүй үеийн хиригсүүр, булш, бунхан, буган хөшөөнүүд, Хүннүү, Түрэгийн үед хамаарах хүн чулуу, буган хөшөө, хадны сүг зураг элбэг тааралдана.
Кавказ сэлэм
Кавказ сэлэм: Кавказ сэлмийг Ази Европын тайж язгууртнууд XII-XYIIзууны үед түгээмэл хэрэглэж байсан байна. Уг сэлэм нь дунд Азийн дархчуудын хийцтэй модоор хуй хийж гадна талыг мөнгөөр чимэглэсэн байна. Сэлмийн ирийг хоёр талаас нь ховилтой хийсэн ба бариулыг мөнгөн товгор товч хоёрыг суулган хээ угалз гарган урлажээ. Нөгөө талд нь оготно, ирвэс, унаганы зураг зурсан ба сэлмийн төмөрт арабаар бичиг сийлж өнгө үзэмжтэй урласан байна.
Казах хэл дэх үндсэн хууль
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ БАТАЛСАН ТҮҮХЭН ЗАМНАЛ: Монгол Улс 1924, 1940, 1960, 1992 онд Үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэлэлцэн баталж гаргасан түүхтэй билээ.
МОНГОЛ УЛСЫН АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ: 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр БНМАУ-ын Анхдугаар Үндсэн хуулийг баталсан юм. үндсэн хуулиа баталснаар Хаант улсыг халж Монгол Улсын Бүрэн Эрхт Бүгд Найрамдах Улс хэмээн мөн түүний тусгаар тогтнолыг Үндсэн хуулиар тунхагласанд түүний түүхэн тусгай ач холбогдол нь оршиж байсан юм.
Анхны Үндсэн хуулийг боловсруулах хугацаанд Америк, Англи, Бельги, Норвеги, Орос, Швед, Японы Үндсэн хуулийг орчуулж судалж байжээ.
Улсын Анхдугаар Үндсэн хуул нь
-“Монголын жинхэнэ ардын эрх чөлөөг илтгэн тунхаглах нь;
-Улсын дээд эрхийг барих газрын тухай;
-Нутгийн захиргааны тухай;
-Сонгох, сонгогдох эрхийн тухай;
-Улсын орлого, зарлагын эрхийн тухай;
-Улсын тамга ба сүлд тэмдэг, туг далбаа гурвын тухай;” гэсэн 6 бүлэг, 50 зүйлээс бүрдэж байв.
Казах эмэгтэй эмээл
Мөнгөн тоногтой казах эмэгтэй эмээл: Энэхүү эмээл нь эмэгтэй хүний зориулалттай хийгдсэн эмээл юм. Эмээл нь эмээлийн мод, хөмөлдрөг, хударга, эсгий тохом, ширэн хос гөлөм, хос дөрөө, даруулга зэргээс бүрэн тоноглогдсон байна. Эмээлийн модны урд, хойд бүүргэнийг төмрөөр казах үндэсний хээг сийлж мөнгөний уурынд барьж гоёжээ. Бүүргийн урд талд 1 ш том ногоон шигтгээ, 2 том бор шаргал шигтгээ, 2 ш жижиг улбар шар шигтгээ байна. Дэвсгийг улаан, хар өнгийн даалимбаар хийсэн, хөвөн дотортой, цагаан эрээн доторлогоотой, захыг нь тойруулан шар өнгийн утсаар оёдлын машинаар ширж оёсон байна. Ширээр хийгдэж захыг нь тойруулан үндэсний хээ гарган хийсэн мөнгөн бааврууд суулгасан байна. Гөлмийг голын ширэн тохомтой төмөр түгжээгээр холбож өгсөн байна. Ширэн тохомд дөрвөн буланд нь 4 ширхэг том мөнгөн баавартай. Хос гөлмийн хоёр талд 82 ширхэг эврэн хээ, 31 ширхэг жижиг цэцгэн мөнгөн баавартай байна. Голын ширэн тохомд 17 ширхэг жижиг цэцгэн хээ, 53 ширхэг жижиг эврэн мөнгөн баавартай ба гөлмийг тохомтой холбоосон нугасанд 21 ш дугуй мөнгөн баавартай юм.
Казах эрэгтэй гутал
Мөнгөн тоногтой бүс: Хар өнгийн булигаарын унжлагатай, бүсний 2 үзүүрийн түдүүл төмөр нь тус бүрдээ 2, 2 жижиг мөнгөн тоногтой. 21 ш дөрвөлжин, 23 ш гонзгой мөнгөн тоног 1 ш гурвалжин, 1 ш том дугуй тоног, 5 ш жижиг дугуй тоногтой 3 ш нүхтэй. Бүсний товруу чимэглэлүүдийг дотор талд нь гуулин төмрөөр тав барьж жижиг гуулин хадаасаар хадсан. Материалын хувьд бор өнгийн булигаар, төмөр, мөнгө, гууль ба гар аргаар хийсэн. Хэмжээ нь у-130 см, өр 2 см үзүүрийн түдүүл төмрийн у-9,5 см, өр-1,8 см, жин 0,285 гр байна. 1960 онд Булган сумаас музейн сан хөмрөгт үзмэр цуглуулах замаар С.Магзам анх цуглуулсан байна. Хамрагдах цаг, үе (хэдэн жилийн настай) нь 1960 онд Баян-Өлгий аймгийн Булган сумаас үзмэр цуглуулах замаар музейн сан хөмрөгт авсан ба 64 жилийн настай.
Эрэгтэй гутал (Етік): Казах гутал янз бүрийн төрөл нэртэй байдаг. урт түрийтэй гутал голцуу өмсөж хэрэглэдэг. Саптама буюу урт түрийтэй гутал нь булигаар буюу арьс ширээр,
Казах эрэгтэй гутал
Нэхий өмд: Монголын казахууд малын арьсыг элдэж янз бүрийн өмд оёж өмсөж ирсэн байна. Арьсан өмдийг ихэнхдээ хонины нэхийг элдээд, өнгөлж ноостой талыг дотогшоо харуулж, элдсэн талыг гадагш нь харуулан том болгож оёдог уламжлалттай юм. Арьсан өмдийг ихэвчлэн анчид, малчид өмсдөг байна. Цагаан арьсаар оёсон өмдийг баячууд өмсдөг ба өмдний доод талыг янз бүрийн хээ угалз тавин оёулж өмсдөг юм. Жирийн улсууд цагаан арьсаар оёсон өмдийг хээ угалз тавихгүй буюу шаравтар зосоор будаж хэрэглэдэг. Өмдийг голцуу хонь ямааны арьсаар хийдэг бөгөөд 4-5 арьс ордог. Өвлийн өмдийг намрын үс гүйцсэн нэхийг элдэж хөрсийг нь гадагш нь харуулан оёж хүйтний улиралд хээр гадаа явахдаа өмсдөг ба өмдний түүрийн гадна талд өнгийн утсаар хээ хатгаж гоёдог юм.
Казах үндэсний модон ор
Модон орны ерөнхий хэв шинж нь: Модон ор нь толгойн хэсгээр салдаг, тэмээ хөсөгт ачихад эвтэй модон орыг казахын урчууд хатуу нягт ширхэгтэй модыг сонгож хийдэг байсан ба голдуу хар, улиас, хус модыг өргөн хэрэглэж хийж иржээ. Том хүний, хүүхдийн гэсэн үндсэн хоёр төрөлтэй, том хүний орны толгой нь голдуу хойшоогоо налуу, толгой ба хажуу талын өнгөн хэсгийг хээлж урлан чимэглэсэн байхад хүүхдийн ор ихэвчлэн эгц толгойтой жирийн хийцтэй байв. Том хүний ердийн ба гоёлын орыг хийх үндсэн арга нь ижил тул товч танилцуулъя.
Орны хоёр толгой хэсэг нь ижилдүү хойшоогоо налуу үндсэндээ хавтгайдуу хэлбэр хийцтэй байдаг. Орны толгойг хөлтэй хамт зорж, хөлний хажуу талын нуруу модыг бэхлэн тогтоох зориулалтаар нүх гаргах ба урьд ба хойд хөлийг нь хооронд банз модоор эвлүүлэн холбож, орны бүхэл толгойн хэсгийг бүтээнэ. Орны өнгө ба ар хоёр хажуу талын нуруу модны үзүүрээр хөлийн нүхэнд тохируулан хэрчиж зорж гаргасан хэсгийг хөлийн нүхэнд шургуулан оруулж мөн түүн дээр гаргасан нүхэнд модон тэвхийг шургуулан бэхлэн тогтоох аргатай. Түүнчлэн орны өнгө ба ар хоёр хажуу талын нуруу модонд ижил хэмжээтэй хэрчиж гаргасан хэсгүүдэд орны дээд онгорхой хэсгийг битүүмжлэх зориулалтаар бэлдсэн дэвсгэр банзны хоёр талын үзүүрийг мөн тохируулан хэрчиж зорж тогтоосон байдаг. Том хүний орныг хээлж урласан орны эсгий гудас, хөнжил, дээр, хатгаж хийсэн орны аравч, хиевэн зэргээр чимэглэдэг байна.
МАХН-ын хорооны анхны дарга Ш.Ногай
Дэлүүн сумын нутагт төрж, бага наснаас зарлага, жин тээгч зэрэг ажил хийж байхдаа бичиг үсэгт суралцжээ. МАХН-ын гишүүн болохын хамт Улаанбаатар хотод сургуульд элсэн суралцаж, улмаар 1928-1930 онд Ховд аймгийн шүүхэд хэлмэрч, Дэлүүн сумын хоршооны ажилтан, 1931-1935 онд Хошах сумын нарийн бичгийн дарга, 1937 онд Дэлүүн сумын Намын үүрийн дарга, 1938 онд Дэлүүн сумын дарга, 1939 онд Ховд аймгийн Намын хороонд зааварлах ажилтнаар тус тус ажилласан.
1940 онд Баян-Өлгий аймаг байгуулагдахад аймгийн Намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Улсын VIII, IX, Их хурлуудад төлөөлөгч, 1949, 1951 онуудад УБХ-ын ба АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүн, МАХН-ын X, XI, XII, XIII Их хурлуудад төлөөлөгчөөр тус тус сонгогджээ. 1943-1946 онд НДС-д сурч байхдаа Дорнод Түркистаны ард түмний үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд туслах отрядыг эмхлэн байгуулах, удирдах, Х.Чойбалсан, И.Оспан нарын уулзалтыг зохион байгуулах зэргээр ажиллажээ.
1955-1956 онд ЗХУ-д САА-н дарга нарын дамжаанд суралцан, 1956-1957 онд Ногооннуур, Алтанцөгц сумдад Мал аж ахуйн машинт станцын дарга, 1960-1962 онд аймгийн ХААУГазарт зохион байгуулагч зэрэг ажлуудыг хийж байгаад тэтгэвэрт гарчээ. Хөдөлмөрийн ба Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, “Алтан гадас” одонгоор тус тус шагнагдсан Ш.Ногайн нэр алдрыг мөнхжүүлэх зорилгоор 1998 онд хөшөөг нь босгож, Өлгий хотын нэгэн гудамж болон Дэлүүн сумын дунд сургуулийг Ш. Ногайн нэрэмжит болгожээ. Ш.Ногайн хэрэглэж байсан эд зүйлүүд.
Мануул
Мануул (Otocolobus manul), Мийнхэн овог, мийн төрлийн зүйл. Ойт хээр, хээр тал, говийн бүсэд элбэг тархсан муурын төрлийн махчин. Биеийн урт 52-65 см, сүүл 21-25 см, жин2.5-3.5 кг. Мануул бол хөх бор саарал зүстэй, зөөлөн сахлаг өтгөн үстэй, хулгар чихтэй, үслэг амьтан. 5-р сард 3-6 зулзага гаргадаг. Монгол орноос гадна Төв Ази, Дундад Азид тархжээ. Шөнийн гүйдэлтэй. Жижиг мэрэгчид, шувууг ангуучилдаг.
Модоор хийгдсэн аяганы гэр
Аяганы гэр: Монголын казахууд нүүдэллэн амьдардаг байсан тул нүүдэл хийхдээ аягыг аяга хийх модоор хийсэн аяганы гэр, даавуу уут, нэхмэл уут зэрэг аяганы гэрийг голдуу хэрэглэж ирсэн юм. Казахын ард түмэн дээр үед аяга, таваг, сав суулгануудаа тавих тавиур байгаагүй учир аяганы сав суулга модоор, мөн хусны холтсоор янз бүрийн хээ, угалз, дүрс гарган урлаж хийгээд дотор нь аяга тавгаа хийж хананд өлгөж тавьдаг байна.
Модоор хийгдсэн хоёр толгойтой халбага
Мөнгөн тоногтой модон халбага: Энэхүү модон халбагыг ард түмний дотор өөрсдийнхөө хэрэглээний дагуу хийж хэрэглэж ирсэн түүхэн уламжлал бий. Хийц загварын хувьд нэг иштэй бариултай боловч толгойн хэсэг нь нэг буюу хос толгойтой хоёр янз байдаг. Модон халбагыг дотор нь гурван ангилж хэрэглэж ирсэн. Үүнд: цайны халбага жижиг, айраг, тарганы халбага дунд зэрэг, гүүний айрагт хос толгой халбага буюу заримдаа бариулыг нь мушгиа хэлбэртэй болгож малын болон шувууны дүрсийг зурж сийлж хийсэн байдаг. Модны үндэс, модон материалаар хийсэн халбага элбэг байдаг.
Морины хуяг
Морины хуяг: Хөө болон тушим оролцуулан хийсэн энэхүү хуягийг “Тушимт гархин хуяг” гэдэг. Хуягийн хэмжээ, гархи тушмыг хооронд нь хэлхсэн эгнээ, мөр зэргээс үзэхэд энэ нь морины хуяг байх магадлалтай хэмээн судлаачид үзжээ. Ийм хуягийг XV-XVIII зуунд Төв Азиас Турк хүртэлх өргөн уудам нутгийн нүүдэлчид хэрэглэж байсан түүхтэй. 1959 онд тус музейд Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын малчин Өтнөө энэхүү хуягийг бэлэглэсэн бөгөөд 115 см өргөн, 75 см урттай ажээ.
Музейн түүхийг товч танилцуулах
Баян-Өлгий аймгийн Музейн түүх нь 1940 онд Ховд аймгаас өрх тусгаарласан олон үндэстэн ястны аймгийг байгуулсантай холбоотой.
Аймгийн музей нь анх 1948 онд Баян-Өлгий аймгийн Орон нутаг судлах кабинет нэртэйгээр байгуулагдаж хуучин ислам шашинтны сүмийн байшинд байрлан ард иргэдийн гараас үзмэр цуглуулан сан хөмрөгөө баяжуулж анхны үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн ба тус кабинет нь 1949-1954 онд Гэгээрлийн хэлтсийн, 1955 оноос Соёлын хэлтсийн мэдэлд байж, 1949-1957 онуудад тус хэлтсүүдэд зааварлагч, даргаар ажилласан Самажаны Хамбар ерөнхийдөө хариуцаж байсан бөгөөд кабинетын эрхлэгчээр 1949-1954 онуудад А.Бөтиш, С.Нурахмет, Х.Сахай, Н.Тогтох, С.Хамбар, Р.Хаматай, 1954-1957 онуудад М.Тилеухан, М.Багиман, М.Хамархан, 1957-1963 онуудад С.Магзам нар ажиллаж байсан түүхтэй.
Тус кабинет нь бүтэц, зохион байгуулалт, үзмэр сан хөмрөгийн талаар бэхжин, 1962 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 461-р тогтоолоор “Орон нутгийг судлах музей” болж өргөтгөжээ. 1960 онд Музейн анхны барилгыг субботникоор барьсан бөгөөд 1988 онд музейн зориулалттай орчин үеийн шаардлагад нийцсэн гурван давхар барилгад шилжин орж, шинээр дэглэсэн байгалийн танхим, түүхийн танхим, угсаатны зүйн танхим, хэлмэгдэгсдийн дурсгалын танхимд бодит үзмэрийнхээ 60 орчим хувийг дэглэн жил бүр 20 орчим мянган үзэгчдэд Музейн үйлчилгээг үзүүлж байна. Музейн сан хөмрөг нь 2024 оны байдлаар 1417 дэсийн 5446 ширхэг үзмэрээр сан хөмрөгөө баяжуулсан байна.
Баян-Өлгий аймгийн Музейн онцлог нь тус аймагт амьдран суурьшиж буй казах, урианхай, тува, дөрвөд үндэстэн ястны өвөрмөц өв соёл, ёс заншил, аймгийн үзэсгэлэнт байгаль, түүхэн дурсгалт газрууд, өнө эртнээс эдүгээг хүртэлх түүхийг өөртөө шингээн иргэд, хойч үеийнхэнд эх оронч ухамсрыг төлөвшүүлэх, үзэгчдийн оюун санаа, соёлын мэдлэгийг дээшлүүлэхэд онцгой үүрэг гүйцэтгэж баруун бүсийн аялал жуулчлалын сүлжээнд чухал байр суурь эзэлж байгаагаар онцлогтой юм.
Музей нь бүтэц зохион байгуулалтын хувьд музейн захирал, сан хөмрөгийн эрхлэгч, эрдэм шинжилгээний ажилтан, бүртгэл мэдээллийн санч, тайлбарлагч-боловсролын ажилтан, арга зүйч, нягтлан бодогч, нярав-цахилгаан сантехникч, харгалзагч-үйлчлэгч 4, харуул 4 нийтдээ 17 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Сүүлийн жилүүдэд хийгдсэн бүтээлч ажлуудаас дурдвал 2018 онд Баян-Өлгий аймаг байгуулагдсаны түүхт 70 жилийн ойг угтаж БСШУЯамны санхүүгийн дэмжлэгээр Музейн одоогийн барилгад их засварын ажил, “Түүхийн танхимын үзүүлэг дэглэлтийг шинэчлэн сайжруулах” төслийг Монголын Үндэсний Музейн арга зүйн албаны дарга, доктор Д.Мөнхтогоо, Н.Хосбаяр, Д.Эрдмээ нарын арга зүйн зөвлөгөө, туслалцаагаар амжилттай хэрэгжүүлсэн, 2024 онд Музейн байгалийн танхимд Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газартай хамтран “Ирвэстэй Алтай Таван богд” панорамын үзүүллэгийг өргөтгөн зохион байгуулах ажлыг хэрэгжүүлсэн, 2012-2024 онд Музейн сан хөмрөгийг 30 орчим хувиар баяжуулсан нь тус музейд хийгдсэн томоохон ажлууд болсон бөгөөд цаашид музейн үзэгчийн тоог нэмэгдүүлэх, үзэгчдэд ээлтэй орчныг бүрдүүлж баруун бүсийн жишиг музей болох зорилтыг манай хамт олон урдаа тавьж дижитал үзүүлэгчийг нэвтрүүлэх ажлыг БНСУ-ын Чунбук Их сургуультай хамтран хэрэгжүүлэхээр эхлээд байна.
Музейн хашаа болон үүдний хэсэгт байгаа хүн чулуун хөшөөнүүд
Түүх соёлын дурсгалууд нь Монгол Алтайн нурууны ихээхэн хэсгийг эзлэн оршдог Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрт эрт дээр үеэс хүн амьдарч аж төрж өөрийн соёлын ул мөрийг гүн үлдээсэн билээ. Монгол нутаг дэлхийн хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг, үлэг гүрвэлүүдийн, “хүн гөрөөсний” хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг байжээ гэх олон арвин баримт, түүх археологийн олдворуудыг дэлхий дахинд мэдээлсэн юм. Монгол нутагт өдгөө Түрэг-Монгол угсааны олон овог аймгууд аж төрөн амьдарсаар байна. Хөх Түрэгийн үед Түрэг, Уйгур, Киргиз зэрэг улс, Аргун, Керей, Найман, Конырат, Татар, Онгуд, Меркит зэрэг аймгууд, Урианхай, Тува, Цаатан, Хотон, Дархад зэрэг овгууд байсан нь Түрэг гаралтай хэмээн тооцогддог.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд хүн чулуун хөшөө хамгийн олон тоогоор илэрсэн аймгуудын тоонд зүй ёсоор орно. 1990 оноос өнөө хүртэл бүртгэгдсэн хүн чулуудын нэгдсэн тоо бүртгэлийг судалж үзэхэд одоогоор 225 хүн чулууг бүртгэн баримтжуулсан байна. Хүн чулуудыг ангиллын хувьд 6 ангилах бөгөөд Баян-Өлгий аймгийн хүн чулууд нь төмрийн түрүү, эртний түрэг, уйгар нарын түүхэнд холбогдох түүх археологи, соёлын дурсгал болно. Мөн Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрээс эртний руни бичгийн болон төвд, орос бичиг үсгийн дурсгалууд ихээр олджээ. Ялангуяа Түрэгийн руни бичгийн дурсгал нэлээд хэдэн газраас олдсон бөгөөд үүнийг Ц.Баттулга, С.Харжаубай, Б.Напил зэрэг бичээс судлаачид тайлан уншсан байна. Одоогийн байдлаар нийт 11 бичгийн дурсгал олдсон гэсэн тоо барим байна.
Музейн хашаа болон үүдний хэсэгт байгаа хүн чулуун хөшөөнүүд
Түүх соёлын дурсгалууд нь Монгол Алтайн нурууны ихээхэн хэсгийг эзлэн оршдог Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрт эрт дээр үеэс хүн амьдарч аж төрж өөрийн соёлын ул мөрийг гүн үлдээсэн билээ. Монгол нутаг дэлхийн хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг, үлэг гүрвэлүүдийн, “хүн гөрөөсний” хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг байжээ гэх олон арвин баримт, түүх археологийн олдворуудыг дэлхий дахинд мэдээлсэн юм. Монгол нутагт өдгөө Түрэг-Монгол угсааны олон овог аймгууд аж төрөн амьдарсаар байна. Хөх Түрэгийн үед Түрэг, Уйгур, Киргиз зэрэг улс, Аргун, Керей, Найман, Конырат, Татар, Онгуд, Меркит зэрэг аймгууд, Урианхай, Тува, Цаатан, Хотон, Дархад зэрэг овгууд байсан нь Түрэг гаралтай хэмээн тооцогддог.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд хүн чулуун хөшөө хамгийн олон тоогоор илэрсэн аймгуудын тоонд зүй ёсоор орно. 1990 оноос өнөө хүртэл бүртгэгдсэн хүн чулуудын нэгдсэн тоо бүртгэлийг судалж үзэхэд одоогоор 225 хүн чулууг бүртгэн баримтжуулсан байна. Хүн чулуудыг ангиллын хувьд 6 ангилах бөгөөд Баян-Өлгий аймгийн хүн чулууд нь төмрийн түрүү, эртний түрэг, уйгар нарын түүхэнд холбогдох түүх археологи, соёлын дурсгал болно. Мөн Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрээс эртний руни бичгийн болон төвд, орос бичиг үсгийн дурсгалууд ихээр олджээ. Ялангуяа Түрэгийн руни бичгийн дурсгал нэлээд хэдэн газраас олдсон бөгөөд үүнийг Ц.Баттулга, С.Харжаубай, Б.Напил зэрэг бичээс судлаачид тайлан уншсан байна. Одоогийн байдлаар нийт 11 бичгийн дурсгал олдсон гэсэн тоо барим байна.
Музейн хашаа болон үүдний хэсэгт байгаа хүн чулуун хөшөөнүүд
Түүх соёлын дурсгалууд нь Монгол Алтайн нурууны ихээхэн хэсгийг эзлэн оршдог Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрт эрт дээр үеэс хүн амьдарч аж төрж өөрийн соёлын ул мөрийг гүн үлдээсэн билээ. Монгол нутаг дэлхийн хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг, үлэг гүрвэлүүдийн, “хүн гөрөөсний” хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг байжээ гэх олон арвин баримт, түүх археологийн олдворуудыг дэлхий дахинд мэдээлсэн юм. Монгол нутагт өдгөө Түрэг-Монгол угсааны олон овог аймгууд аж төрөн амьдарсаар байна. Хөх Түрэгийн үед Түрэг, Уйгур, Киргиз зэрэг улс, Аргун, Керей, Найман, Конырат, Татар, Онгуд, Меркит зэрэг аймгууд, Урианхай, Тува, Цаатан, Хотон, Дархад зэрэг овгууд байсан нь Түрэг гаралтай хэмээн тооцогддог.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд хүн чулуун хөшөө хамгийн олон тоогоор илэрсэн аймгуудын тоонд зүй ёсоор орно. 1990 оноос өнөө хүртэл бүртгэгдсэн хүн чулуудын нэгдсэн тоо бүртгэлийг судалж үзэхэд одоогоор 225 хүн чулууг бүртгэн баримтжуулсан байна. Хүн чулуудыг ангиллын хувьд 6 ангилах бөгөөд Баян-Өлгий аймгийн хүн чулууд нь төмрийн түрүү, эртний түрэг, уйгар нарын түүхэнд холбогдох түүх археологи, соёлын дурсгал болно. Мөн Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрээс эртний руни бичгийн болон төвд, орос бичиг үсгийн дурсгалууд ихээр олджээ. Ялангуяа Түрэгийн руни бичгийн дурсгал нэлээд хэдэн газраас олдсон бөгөөд үүнийг Ц.Баттулга, С.Харжаубай, Б.Напил зэрэг бичээс судлаачид тайлан уншсан байна. Одоогийн байдлаар нийт 11 бичгийн дурсгал олдсон гэсэн тоо барим байна.
Музейн хашаа болон үүдний хэсэгт байгаа хүн чулуун хөшөөнүүд
Түүх соёлын дурсгалууд нь Монгол Алтайн нурууны ихээхэн хэсгийг эзлэн оршдог Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрт эрт дээр үеэс хүн амьдарч аж төрж өөрийн соёлын ул мөрийг гүн үлдээсэн билээ. Монгол нутаг дэлхийн хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг, үлэг гүрвэлүүдийн, “хүн гөрөөсний” хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг байжээ гэх олон арвин баримт, түүх археологийн олдворуудыг дэлхий дахинд мэдээлсэн юм. Монгол нутагт өдгөө Түрэг-Монгол угсааны олон овог аймгууд аж төрөн амьдарсаар байна. Хөх Түрэгийн үед Түрэг, Уйгур, Киргиз зэрэг улс, Аргун, Керей, Найман, Конырат, Татар, Онгуд, Меркит зэрэг аймгууд, Урианхай, Тува, Цаатан, Хотон, Дархад зэрэг овгууд байсан нь Түрэг гаралтай хэмээн тооцогддог.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд хүн чулуун хөшөө хамгийн олон тоогоор илэрсэн аймгуудын тоонд зүй ёсоор орно. 1990 оноос өнөө хүртэл бүртгэгдсэн хүн чулуудын нэгдсэн тоо бүртгэлийг судалж үзэхэд одоогоор 225 хүн чулууг бүртгэн баримтжуулсан байна. Хүн чулуудыг ангиллын хувьд 6 ангилах бөгөөд Баян-Өлгий аймгийн хүн чулууд нь төмрийн түрүү, эртний түрэг, уйгар нарын түүхэнд холбогдох түүх археологи, соёлын дурсгал болно. Мөн Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрээс эртний руни бичгийн болон төвд, орос бичиг үсгийн дурсгалууд ихээр олджээ. Ялангуяа Түрэгийн руни бичгийн дурсгал нэлээд хэдэн газраас олдсон бөгөөд үүнийг Ц.Баттулга, С.Харжаубай, Б.Напил зэрэг бичээс судлаачид тайлан уншсан байна. Одоогийн байдлаар нийт 11 бичгийн дурсгал олдсон гэсэн тоо барим байна.
Музейн хашаа болон үүдний хэсэгт байгаа хүн чулуун хөшөөнүүд
Түүх соёлын дурсгалууд нь Монгол Алтайн нурууны ихээхэн хэсгийг эзлэн оршдог Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрт эрт дээр үеэс хүн амьдарч аж төрж өөрийн соёлын ул мөрийг гүн үлдээсэн билээ. Монгол нутаг дэлхийн хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг, үлэг гүрвэлүүдийн, “хүн гөрөөсний” хүн төрөлхтний анхны өлгий нутаг байжээ гэх олон арвин баримт, түүх археологийн олдворуудыг дэлхий дахинд мэдээлсэн юм. Монгол нутагт өдгөө Түрэг-Монгол угсааны олон овог аймгууд аж төрөн амьдарсаар байна. Хөх Түрэгийн үед Түрэг, Уйгур, Киргиз зэрэг улс, Аргун, Керей, Найман, Конырат, Татар, Онгуд, Меркит зэрэг аймгууд, Урианхай, Тува, Цаатан, Хотон, Дархад зэрэг овгууд байсан нь Түрэг гаралтай хэмээн тооцогддог.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд хүн чулуун хөшөө хамгийн олон тоогоор илэрсэн аймгуудын тоонд зүй ёсоор орно. 1990 оноос өнөө хүртэл бүртгэгдсэн хүн чулуудын нэгдсэн тоо бүртгэлийг судалж үзэхэд одоогоор 225 хүн чулууг бүртгэн баримтжуулсан байна. Хүн чулуудыг ангиллын хувьд 6 ангилах бөгөөд Баян-Өлгий аймгийн хүн чулууд нь төмрийн түрүү, эртний түрэг, уйгар нарын түүхэнд холбогдох түүх археологи, соёлын дурсгал болно. Мөн Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрээс эртний руни бичгийн болон төвд, орос бичиг үсгийн дурсгалууд ихээр олджээ. Ялангуяа Түрэгийн руни бичгийн дурсгал нэлээд хэдэн газраас олдсон бөгөөд үүнийг Ц.Баттулга, С.Харжаубай, Б.Напил зэрэг бичээс судлаачид тайлан уншсан байна. Одоогийн байдлаар нийт 11 бичгийн дурсгал олдсон гэсэн тоо барим байна.
Муна
Муна: Мунын толгойн хэсэг бүдүүн бөөрөнхийдүү, өөрөөс нь барих иш гаргасан, эсвэл тусгай иштэй хийгдсэн цохих дэлдэх зэвсэг юм. Модны үндэс ашиглан гар аргаар хийсэн энэхүү муна нь Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын нутгаас олдсон ба XIX зуунд холбогдоно. Муна нь 51 см урт, 26 см өргөн, 3250 гр жинтэй.
Муна
Муна: Мунын толгойн хэсэг бүдүүн бөөрөнхийдүү, өөрөөс нь барих иш гаргасан, эсвэл тусгай иштэй хийгдсэн цохих дэлдэх зэвсэг юм. Модны үндэс ашиглан гар аргаар хийсэн энэхүү муна нь Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын нутгаас олдсон ба XIX зуунд холбогдоно. Муна нь 51 см урт, 26 см өргөн, 3250 гр жинтэй.
Мөнгөн бугуйвч
Бугуйвч: Бугуйвчийг алт, мөнгөн, зэс, гууль зэрэг металлаар хийдэг ба голдуу гоёл чимэглэлийн зориулалтаар зүүж ирсэн бөгөөд хар, цагаан хэл амнаас хамгаалдаг, мөн эмчилгээний шинж чанартай, эрүүл мэндэд тустай байдаг гэж бэлгэдэж өдий хүртэл уламжлагдаж ирсэн юм. Дархчууд нь нарийн төмөр утсаар хийсэн хуруу бугуйвчийн хэв ашиглаж, мөн бугуйвч, бөгжний хэмжээг хүний гарт тохируулан авахдаа эрт дээр үед хэмжих багаж хомс учраас утсаар хэмжих аргатай ч байжээ гэж ном сурвалжид дурдсан байна. Бугуйвчийн өргөн нь олонх тохиолдолд 18-20 мм хоёр талын захын үзүүрийг бөөрөнхийдүү өнгөлөг засаж гарт эвтэй болгосон байна. Уртын хэмжээ өргөнтэй \бүдүүн\ шууд хамааралтай 150-170 мм байдаг. Бугуйвчийн махийлган дугуйрсан хоёр талын үзүүрийг хооронд нь холбоогүй задгай хийсэн болохоор гараар хавших эсвэл сунгах зэргээр гарт тохируулах бүрэн боломжтой байдаг байна.
Мөнгөн бөгж
Казах эмэгтэйчүүдийн бөгж: Эмэгтэйчүүдийн өөр нэг гоёлын зүйл бол олон янзын хэлбэр дүрстэй бөгж юм. Энэ нь дотроо цулгуй мөнгөн бөгж, шигтгээтэй бөгж, дөрөөвчийн бөгж, очиртой мөнгөн бөгж, тамгат бөгж гэх зэргээр ялгагддаг байсан ба ард олны дунд өөр өөрөөр нэрлэгдэж заншжээ. Ялангуяа мөнгөн бөгж олны дотор одоог хүртэл хадгалагдаж ирсэн ба хуримын зориулалтаар гар аргаар бөгжийг хос хосоор урлах үзэгдэл байсаар байгаа нь ХХ зууны загаас эхлэн ахуй хэрэгцээний гоёлын үзэмж төгөлдөр зүйл хэмээн өндөр үнэлэгдэн хурим, баяр ёслол найр цэнгээний үед хэрэглэх гоёл болж түгээмэл ёс заншлын нэг болж ирсэнтэй холбоотой бололтой. Бөгжний дугуйрсан уртын хэмжээ голдуу 2.5-3.0 см, диаметр нь \өргөн\ 25-30 мм дугуйран нийлэх хоёр талын үзүүр нь хоорондоо 5-8 мм зайтай ба энэ уулзварт бөгжний өнгөн хэсэг буюу нүдийг суулган бэхэлдэг байна.
Мөнгөн тоногтой бүлүүр
Бүлүүр: Бүлүүрийг тараг бүлж шар тос гаргаж авахад хэрэглэнэ. Үүнийг том жижиг янз бүрээр хийдэг ба урт нь хөхүүрийн өндөртэй харьцуулж хийгдэнэ. Бүлүүрийн толгойн хэсгийг гурвалжин, дөрвөлжин дугуй хэлбэртэй янз бүрээр хийдэг. Ингэж хийсэн толгойн хэсгийг ухаж говил гаргана. Говилын хажуу хананд 2-4 нүх гаргаж хийнэ. Мөн баян чинээлэг хүмүүс нь бүлүүрийн бариулыг нь мөнгөөр тоноглож хийдэг байна. Эсгий туургатан буюу нүүдэлчин ард түмэн болон казахын ард түмэн цагаан идээ боловсруулахад хэрэглэж ирсэн юм.
Энэхүү мөнгөн тоногтой бүлүүрийн толгойг битүү модыг ухаж хийсэн дөрвөлжин хэлбэртэй, дөрвөн талд цоорхойтой ба бариулын дээд үзүүрийг хавтгайдуу талт гарган хийж модны гадна талыг төмрөөр бүрж мөнгөөр өнгөлж, казах үндэсний хээ гарган хийсэн гоёмсог хийцтэй байна.
Мөнгөн тоногтой бүс
Эрэгтэй мөнгөн тоногтой бүс: ХХ зууны эхэн үе гэхэд дарханы урлал, ялангуяа мөнгөний урлал хөгжлийн зохих түвшинд хүрсэн нь хүмүүсийн эдэлж хэрэглэх гоёл чимэглэлийн зүйлийг бүхэлд нь мөнгөөр хийдэг байснаас харагдаж байна. Мөнгөн бүсийг олон төрлөөр, өөр өөр хэв загвараар хэрэглэж ирсэн нь одоо хүртэл ард түмний дунд хадгалагдсаар байна. Мөнгөн бүсийг голдуу хэвлэж цутгах аргаар хийдэг дархчуул одоо ч байдаг байна. Казах ард түмний угсаатны зүйн чиглэлээр турвисан ном товхимол судалгааны хэрэглэгдэхүүнээс үзэхэд XIX зууны сүүл XX зууны эхэн үед ботакара овгийн Оразали, жастабан овгийн М.Мейрамбек, З.Кажей, ители овгийн Мысыхбай, Мукаш, Хаби, Х.Мүтат, жантекей овгийн Д.Аршын, А.Хавдыл, жадик овгийн Асу, А.Сейпил, шеруши овгийн Токтаубай, Т.Көкен нар олны дунд нэрд гарсан дархчууд байжээ. Эдгээр уран гартангуут дархан хийж урлах ухааныг өвөг дээдсээс өвлөн авсан байдаг ба бас хүүхдэд нь зааж сургаж байсан байна. Дээрх дархачууд мөнгөн бүс хийхдээ өнгөн талын хоорондын зайг 1.5-2 см ижил хэмжээтэй өнгөт чулуун нүдтэй ба нүдгүй, дугуй гонзгой, зузаан, сүйхэлжин, дөрвөлжин хэлбэртэй товойлгон гаргасан хээтэй үнэт чулуун шигтгээгээр чимэглэн хийсэн байна. Бүсний үзүүр хэсгийг уртаашаа 10 см орчим хавтгай зэс буюу төмрөөр доторлож, дэгээ гаргасан байдаг ба түүнийг мөнгөн тоногийн голоор гаргасан нүхэнд дэгээдэн тогтоодог юм. Бүсний зүүн талын ташааны орчим гэртэй хутга гэх зэргийг тогтоох зорилготой дугуйлан гаргасан зэс буюу төмөр гогцоог урлан хийдэг байжээ.
Мөнгөн тоногтой хуйтай хутга /бэл, хут хутга, савх/
Мөнгөн тоногтой хэт хутга: Мөнгөн тоногтой хутга нь 7 зүйлээс бүрддэг. Үндсэн үзмэр болох хутганы их биеийн урт нь 46 см, өргөн нь 2.6 см. Ишийг нь эврээр хийжээ. Ар талыг нь битүү мөнгөөр бөгжилж, цэцгэн хээ сийлсэн байна. Харин хутганы уг нь гуулин бөгжтэй. Хутганы хуйг луу ороосон хээгээр хөөмөлдөн мөнгөөр урласан. Тухайн үзмэрийн нэгэн бүрдүүлбэр хэсэг нь 2 ширхэг савх юм. Савхыг модоор хийсэн ба мөнгөөр урласан арслангийн дүрстэй толгойтой. Харин хоёр ширхэг хос бэл нь хар булигаар оосортой, мөнгөн сүлжмэл гинжээр холбожээ. Ган суулгасан саран сүхний хэлбэртэй төмөр дээр уул, цахиур агуулах зориулалт бүхий ширэн сав хадаж, сэнж оосор гаргасан, гал ноцоох хэрэглэл болох хэтийн хоёр булан тус бүрд луу хээ, голд нь лууны толгойг товойлгон хөөмөлдсөн байна. Монгол эр хүний зүүлт гоёлын зүйлсэд луун хээ болон дүрсийг олноор ашигласан нь анхаарал татаж байна. Учир нь луу бол дорно зүгийн ард түмний домог яриа, үлгэрт гардаг гайхамшигт хүч чадалтай амьтан билээ. Бие урт, хайрстай, эвэртэй, дөрвөн хөлтэй, алхах, нисэх, умбан шумбах ба үүл гаргаж бороо оруулах идтэй гэлцдэг. Иймээс лууны дүрстэй хээ нь хүч чадлыг илэрхийлдэг гэж дорнын ард түмэн үздэг юм.
Мөнгөн эмээг
Мөнгөн ээмэг: Хорол толгойтой хос мөнгөн ээмэг. Хорол толгойн хоёр талаас хонхон зүүлт бүхий гинжин унжуургатай. Дөрвөөр сүлжсэн гинж нь тус бүр 2.2 ширхэг. Монгол эмэгтэйн гоёл чимэглэлд үсний чимэглэл, ээмэг, сүйх, бөгж, бугуйвч, энгэрийн гуу, бэл багтах бөгөөд үүнийг дотор нь халх, ойрад, буриад гэх мэтээр зааглаж болно. Эмэгтэй хүний чихэнд зүүх гоёлын зүүсгэлийг сүйх гэнэ. Сүйх нь хорол, загас хэлбэртэй гол зүүлтээс шүр, мөнгөн унжлага салаалуулж үйлдсэн юм. Энэ нь эхнэр хүний төрийн хэрэглэл гэгдэх бөгөөд эхнэр болсны баталгаа ажээ. Халхад үлэмж дэлгэрсэн ээмэг нь сүжийн гэгдэх өрөөсөн үзүүрийг нь эргүүлсэн махир гархи юм. Ээмгийг алт мөнгөөр хийж зүйл бүрийн үнэт чулуу шигтгэдэг байна.
Найман эмээл
Найман эмээл: Найман эмээлийн онцлог нь нэг талын бүүрэг нь босоо ар талын бүүрэг нь хэвтэй налуу байдгаараа Керей омгийн эмээлээс бага зэрэг ялгаатай байдаг. Энэхүү эмээл нь бүүргийн урд талын хийц нь босоо, хойд тал нь хэвтээ хийцтэй. Урд хойд хоёр талд үндэсний хээг төмрөөр сийлж мөнгөөр өнгөлж, шигтгээ суулгасан өвөрмөц хийцтэй юм. Уг эмээл нь бор өнгийн булигаар хээтэй, 12 ширхэг мөнгөлсөн түдүүл төмөртэй, тохмын хоёр талд нийтдээ 54 ширхэг гонзгой, дөрвөлжин, гурвалжин хээтэй, даруулга нь 6 ширхэг том, 4 ширхэг нарийн хийцтэй мөнгөлсөн түдүүл төмөртэй, 11 ширхэг цэцгэн хээтэй, 7 ширхэг өөр өөр хэлбэрийн хээнүүдийг оруулж чимэглэсэн гоёмсог юм.
Нохой зээх
Нохой зээх нь булчинлаг мах идэштэн амьтан юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын ой Тайга, Аляска, Канад, Скандлавын орнууд, Оросын Сибирь, Монгол, Хятадын хойд хэсгийн нутгаар тархан амьдардаг. Энэ амьтан нь богино хөлтэй, өргөн дугуйдуу толгойтой, жижиг нүд, богино дугуй чих зэрэг нь баавгайтай их төстэй юм. Нас бие гүйцсэн нохой зээх нь дунд зэргийн хэмжээтэй нохойтой тэнцэхүйц, 65-87 см урт, 17-26 см сүүлтэй, 10-25 кг жинтэй байдаг. Зарим тохиолдолд томхон эр нь 31 кг хүрдэг. Эр нохой зээх эмээс биеэр 30% том байна.
Нум сумын үзүүр
Нум сум: Хүн төрөлхтний хөгжлийнхөө явцад агуйгаас нам дор газар бууж, чулуу, мод, арьс, ашиглан урж оромж, барих, үр жимс, үндэст ургамал түүн газар тариалан эрхлэх, мөн зэрлэг амьтны үр төлийг гаршуулах зэргээр амьдрал ахуйдаа өргөн хэрэглэх болсон нь хүнийг өсөж хөгжихөд хурдацтайгаар нөлөөлсөн юм. Их мөстлөгийн дараа том биет, удаан хөдөлгөөнт амьтныг агнах шаардлага гарсан зэрэг олон шалтгааны үр дүнд ухаант хүн хол оновчтой харвах зориулалт бүхий зэвсэг хийх шаардлага урган гарч, модыг матан нумлан, амьтны арьсаар хөвч хийж, жаднаас илүү хол тусаж хөнөөх чадалтай харвуулан сум бүхий хүчит нумыг бүтээжээ. Ийнхүү нум сум нь ан гөрөө төдийгүй араатан амьтнаас биеэ хамгаалах голлох зэвсэг болсон юм. Мөн харь овог болон хүмүүстэй хийх тулаанд нум сумыг ашиглан давуу боловсронгуй болох арга замыг сүвэгчлэн хөгжүүлсээр ирсэн байна.
Нүүдлийн шувуу
Баян-Өлгий аймаг нь Төв Азийн нүүдлийн шувуудын чухал замын нэгэн хэсэг бөгөөд жил бүр хавар, намрын улиралд олон төрлийн шувууд энэ нутгаар түр саатан амарч, зарим нь үр төлөө өсгөдөг. Аймгийн нутагт орших Толбо нуур, Даян, Хотон, Хурган нуур болон Цамбагарав уулын мөсөн голын гаралтай нуурууд, гол мөрнүүд нь нүүдлийн шувуудын чухал амрах ба өндөглөх газар болдог. Энд цэн тогоруу, хар өвөр тас, цагаан тогоруу зэрэг ховор шувуудын хамт галуу, нугас, ангир зэрэг усны шувууд элбэг тохиолдоно. Мөн бүргэд, тас, начин зэрэг махчин шувууд ч энэ нутгаар дайрч өнгөрдөг. Баян-Өлгий аймаг нь байгалийн тэнцвэрт байдлыг хадгалахад чухал нөлөөтэй нүүдлийн шувуудын хамгаалалт, экологийн судалгаанд онцгой ач холбогдолтой бүс нутаг юм.
Охидын хүрэм /цэгдэг/
Тува эмэгтэй дээл: Тувачууд дээлийг “тон” гэнэ. Тува эмэгтэйчүүд нь гоёлын, ажлын, өвөл, зуны гэх мэт хэд хэдэн төрлийн дээл хувцас өмсөж хэрэглэдэг байв.
Тува эмэгтэйчүүдийн гоёлын дээл нь “Авгай тон” буюу “Эхнэр дээл” юм. Тува авгайн тэрлэг нь эргэдэг захтай, мөн мөр эгэм дээр унжсан өргөн цагаан даавуун захыг дал нөмрүүлэн хадна, голлох өнгө цэнхэр хөх, ширмэл энгэртэй, голдуу улаан торгоор энгэр хийж янз бүрийн гоёл тавьдаг, энгэрийн хөвөө нь улаан, нударгыг мөн хээлж угалзлан ширж чимсэн, нударганы зах улаан даавуугаар өнгөлсөн, ханцуйн нударга бага эргүүлдэггүй, буумал байна. Ханцуй нь уужуу, асар том өргөн байдаг. Дээлийн хормой өргөн элбэг байна. Хормойн хоёр талд нь оноо гарган хормойг нь янз бүрийн даавуу хоргойгоор үелэн эмжсэн байдаг ба харин оноонуудад тусгай зангилаас хийж оёсон байдаг. Энгэр ханцуйны нударга нь дээлийн үндсэн өнгөнөөс өөр голдуу хурц өнгийн даавуу байдаг. Ер нь торгууд, өөлдөөс бусад ястны эмэгтэйчүүдийн хувцасны ханцуй том элбэг байдаг. Энгэрийг зөв энгэр гэнэ. Алтайн тувачуудын дээлийн ханцуй хүлхгэр том байдаг нь дайн тулааны үед нялх үрээ ханцуйдаа хийж нүүж явснаас үүдэлтэй хэмээн домоглодог. Ийм домог зарим ястны дунд тэмдэглэгдсэн байна. тухайлбал, “...захчин, дөрвөдийг халхын нэгэн баатар довтлоход захчинууд маш том хүлхгэр арьсан дээлийнхээ зүүн ханцуйд хүүдээ хийгээд баруун ханцуйтай гараараа даллан биеэ займчин хөдөлгөж бүүвэй бүүвэй гэж аялан саатуулж байсан” гэдэг.
Охидын хүрэм /цэгдэг/
анзаарагддаг. Тува, урианхай, захчин, дөрвөд, торгууд дээл нь хормойдоо оноотой, зах сэрвээ, өвөр, хормойгоороо өргөн эмжээртэй байдаг. Үүнийг тувагаар “шалма” /цалам/ гэдэг. Тува эрэгтэй дээлийн гол онцлог нь нударгагүй, богино оноотой, эргэдэг захтай, голлох өнгө хөх цэнхэр, улаан эмжээртэй дээл өмсдөг байхад, урианхай дээл нь бараг ташаандаа хүрсэн оноотой, зах нь мөн адил эргэдэг, өргөндүү байдаг. Мөн эрэгтэйчүүдийн дээлийн энгэрийн товч шилбийг зэрэгцүүлж биш даруулж хадсан, гоёл чимэг бага энгийн байдаг. Бүх төрлийн дээл нь “дилбек” буюу оноотой, тэр нь оноонд нь “тыва дүүшкүн” буюу төрлийн зангилаа гаргаж оёдог.
Сийлбэртэй авдар
Сийлбэртэй авдар: Казахууд эрт дээр үеэс гэр доторх ор, авдар, суудал, тавиур гэр ахуйн хэрэгцээтэй бүх эдлэлээ модоор хийж хэрэглэж ирсэн байна. Авдар тавиур хоёрыг салангид хийдэг нь нүүдлийн ахуй амьдралд маш тохиромжтой байдаг. Модон авдрыг дөрвөн бариултай бариулгүй авдар гэж хоёр хуваана. Дөрвөн бариултай модон авдарт “авдрын тавиур” буюу “жүк аяк” хэрэглэдэггүй, харин бариулгүй авдрыг тавиуран дээр тавьдаг байна. уг авдар нь хүрэн өнгийн сийлмэл авдар. Авдрын тагны урд хэсэг, дөрвөн булан хөл, хоёр хажуу тал болон урд нүүрэн хэсэгт ухаж сийлсэн хээ чимэглэлтэй. Авдрын урд нүүрэн хэсэгт хоёр эгнээ хээ нь голдоо цэцгэн хээтэй дөрвөн булан “хошхар мүйз” дүрслэлтэй. Хээг товойлгон сийлсэн. Авдрын таганд Д.Набихан 1974 он гэж сийлжээ.
Солир чулуу
Хондрит чулуун солир: Энэхүү солир нь 1990 онд Баян-Өлгий аймгийн сагсай сумын нутаг Даянгийн Жаланаш хэмээх газар унасан өдрийн хондрит чулуун солир юм.
Сэлэм /хорго/
Сэлэм: Сэлэм нь дайчдын хувьд ойрын зайнд өөрийгөө хамгаалж, дайснаа хөнөөх хамгийн чухал охор зэвсэг юм. Монгол сэлэм нь урт, гар цуцахааргүй хөнгөн, морин дээрээс цавчих, хамгаалахад хялбар зэрэг онцлогтой хийгдсэн байдаг. Сэлмийн бариулыг голдуу эвэр болон бусад материалаар хийдэг уламжлалттай. Энэхүү сэлэм нь Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын нутгаас олдсон ба ХХ зууны эхэн үед холбогдоно. Сэлэм нь 2 ширхэг мөнгөлсөн тоног бүхий төмөр иш, модон бариултай бөгөөд 75 см урт, 3,5 см өргөн 525 гр жинтэй ажээ.
Сэлэм /хорго/
Сэлэм: Сэлэм нь дайчдын хувьд ойрын зайнд өөрийгөө хамгаалж, дайснаа хөнөөх хамгийн чухал охор зэвсэг юм. Монгол сэлэм нь урт, гар цуцахааргүй хөнгөн, морин дээрээс цавчих, хамгаалахад хялбар зэрэг онцлогтой хийгдсэн байдаг. Сэлмийн бариулыг голдуу эвэр болон бусад материалаар хийдэг уламжлалттай. Энэхүү сэлэм нь Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын нутгаас олдсон ба ХХ зууны эхэн үед холбогдоно. Сэлэм нь 2 ширхэг мөнгөлсөн тоног бүхий төмөр иш, модон бариултай бөгөөд 75 см урт, 3,5 см өргөн 525 гр жинтэй ажээ.
Сүлжмэл хошлон
Сүлжмэл хошлон нь гэрийн модон тооно, унь, багана зэргийг тогтоон уях, бат бөх чанарыг хангах зориулалттай арьс шир, сур, эсвэл ноосон олсоор сүлжиж хийсэн хэрэгсэл бөгөөд гэрийн бүтцийн найдвартай байдлыг хадгалах, салхи шуурга, бороо цастай нөхцөлд гэрийг тогтоон барихад чухал үүрэгтэй уламжлалт эдлэл юм.
Сүлжмэл хошлон нь хэрэглээний зориулалт, хийц загвараасаа хамааран хэд хэдэн төрөлтэй байдаг. Гэрийн хошлон – гэрийн тооно, унь, багана зэрэг модон бүтцийг холбон тогтоох зориулалттай, зузаан сур эсвэл олсоор сүлжиж хийдэг төрөл бол Малын хошлон – адууны толгойг барьж тогтоох, уяа хийхэд хэрэглэдэг бөгөөд ихэвчлэн ширэн сур, эсвэл арьсаар сүлжиж хийдэг. Уурганы хошлон – адуу барих, сургах, малын уургыг бэхлэхэд ашиглагддаг, бат бөх сүлжээс бүхий хошлон. Уурганы хошлон – адуу барих, сургах, малын уургыг бэхлэхэд ашиглагддаг, бат бөх сүлжээс бүхий хошлон. Ганц болон давхар сүлжмэл хошлон – хийцийн хувьд нэг давхар сур сүлжсэн болон хоёр давхар, олон салаа зангилаагаар бат бөх болгож хийсэн төрөл зэрэг төрлүүдтэй байна. Ерөнхийдөө сүлжмэл хошлон нь гэр ахуй, мал аж ахуй, уурга адуулгын хэрэгцээнд тохируулан төрөлжсөн байдгаараа онцлог юм.
Сүүний цацал
"Цацал"-ыг толь бичигт "...газар дэлхийдээ дээж өргөхөд зориулан хийсэн есөн нүх бүхий модон хэрэглэгдэхүүн: цацлын мод (цацал өргөх мод), цацлын нүд (цацлын нүх) - Цацлын есөн нүдээрээ, цагаан сүүгээ өргөе ... ААЗ., цацал мялаалгын үг (монголын зан үйлийн яруу найргийн нэн эртний уламжлалт зүйл ялгал); хэмээжээ.
Сааль сүү, цайныхаа дээжээр Цацал өргөдөг ёс нь манай ард түмний уламжлалт зан үйлийн нэг юм. Монголчуудын дунд, нутаг нутгийн онцлог зан заншлын үүднээс дэлгэрсэн цацал өргөх ёслолын түгээмэл шинж чанар нь хавар хонь хургалж эхлэх ба гүү барих, гүүний үрс гаргах зэрэг сааль сааж эхлэх үетэй уялдаж малынхаа үр төлийг бүрэн мэнд бойжуулж сүү цагаан идээ элбэгтэй байхын билэг дэмбэрлийг бодож цацал өргөдөг заншилтай байжээ.
Үхрийн сүүний цацлын үгэнд
... Өдөр бүр ариун хөхүүр дүүртүгэй
Торх үл багтах тостой
Сав үл багтах өрөмтэй
Тогоо товойн бурзайх хусамтай гэх мэт бэлгэ дэмбэрэлтэй үгийг хэлдэг байна. Ариун амтат идээтэй болтугай гэж ёс гүйцэтгээд цацлыг цацаад гэртээ тавгаар идээ, домбо данхаар цай бэлтгээд цацал цацаж дууссаны дараа гадагш дээжээ өргөж ирээд айл хотлоороо цугларч хувааж идэж, уун хүртдэг сайхан уламжлалтай билээ.
Тогтарханы эд зүйлс
Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын “Тосон ба шороон будгийн үйлдвэр”-ийг үүсгэн байгуулагч Муратхан овогтой Тогторханы ажил үйлсийн замнал 1924-1994 он: М.Тохторхан нь 1924 онд Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн суманд төрсөн. Улсад тасралтгүй 42 жил үр бүтээлтэй ажиллан, эх орныхоо бүтээн байгуулалтад хувь нэмрээ оруулсан гавьяатуудын нэг. 1950-1960 онд Налайхын Уурхайн ашиглалтын хэлтсийн орлогч дарга, 1960-1969 онд Ховд аймгийн Хүнсний үйлдвэр болон Нэгдэл дундын үйлдвэрийн орлогч даргаар ажиллаж байгаад 1974 онд нутагтаа эргэн ирж, Буянт сумын “Нармандах” нэгдлийн орлогч даргаар олон жил ажиллаж байсан. Өндөр насны тэтгэвэрт гарсны дараа Буянт сумын Хөлцөөт, Халзан гэдэг газрын өнгөт шороог ашиглан будаг хийх ажлаа эхэлсэн. Эхний үед шороог малтан мориор зөөн, хээрийн судалгаа хийж, авчирсан дээжээ, ууранд нунтаглан элдэв төрлийн тосонд хольж, будаг хийж туршилт хийсэн. 1978 оноос эхлэн өөрийн санаачилгаар “Шороон ба Тосон будгийн цех” байгуулан ажиллуулж эхэлсэн. 1985 онд Буянт сумын будгийн үйлдвэрийн түүхий эдийн судалгааны тайлан болон Будгийн цехийг өргөтгөх саналыг Шинжлэх ухааны Академийн Химийн хүрээлэнд хүргүүлэн ажилласан. Жилдээ 84 тонн хуурай, 25 тонн тосон будаг үйлдвэрлэж, Буянт сумын “Нармандах” нэгдэлд 800.000-1.000.000 төгрөгийн цэвэр ашиг оруулжээ. Үйлдвэрлэсэн будгаа Улаанбаатар, Баянхонгор, Увс, Ховд, Завхан, Говь-Алтай зэрэг аймгуудад нийлүүлж байсан. М.Тохторхан нь “Тосон ба Шороон будгийн цех”-ийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх шинэ бүтээл, оновчтой санаачилгаа гарган ажилласан бөгөөд олон төрлийн гэрчилгээ авч, үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Үүнд:
*1981 онд “Будаг нунтаглах машин”-№4517
*1987 онд “Тосон будаг найруулах төхөөрөмж”-№7977
*1987 онд “Будаг шатаах зуух”-№13925
* “Весерна машин”-№13933
* 1987 онд “Хээрийн лаборатори”-№14559 зэрэг гэрчилгээнүүдийн авч байсан.
М.Тохторханы уйгагүй нөр их хөдөлмөрийг Төр засаг өндрөөр үнэлэн 1981 онд Сангийн Яамны Жуух бичиг, 1984 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 50, 60 жилийн ойн медаль, 1986 онд Геологи уул уурхайн яамны “Баярын бичиг” болон VI VII жилийн гавшгайч, 1984 онд Шинжлэх Ухаан Техникийн Улсын хорооны нэрэмжит шагнал зэрэг олон арван шагналаар шагнасан ба 1987 онд “Шинийг санаачлагчдын Улсын III” их хуралд, 1989 онд Завхан аймагт болсон Монголын Шинийг санаачлагчдын IV их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцож байсан.
- Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын “Тосон ба шороон будгийн үйлдвэр”-ийг үүсгэн байгуулагч М.Тохтарханы фото зураг,
- Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын “Тосон ба шороон будгийн үйлдвэр”-ийг үүсгэн байгуулагч М.Тохтарханы ажил үйлсийн замнал 1924-1994,
- Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын “Тосон ба шороон будгийн үйлдвэр”-ийн зураг, 1981 он,
- М.Тохторханы хэрэглэж байсан “Хээрийн лаборатори” жижиг хайрцагтай багаж хэрэгслийн иж бүрдэл,
- Тус үйлдвэрийн тосон болон шороон будгийн дээжүүд
Толбо нуурын тулалдаан диарамм
1921 оны 9-сард одоогийн Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын нутагт, Саруул гүний хүрээнд Ц. Хасбаатар, К. Байкалов нарын удирдсан Монгол-Зөвлөлтийн цэргүүд Кайгаров Бакич нарын 5000 орчим цагаантан цэрэгт бүслэгдэж хүчний тэнцвэргүй байдалд орсон боловч 42 хоногийн турш бүх бэрхшээл саадыг даван туулж дайсны бүслэлтийн дайралтыг эрэлхэг баатарлагаар няцаан тулалдсан тухай тусган харуулсан бүтээл юм.
Бүтээлд бүслэлтийн 10 дахь хоногт болсон түүхэн гол үйл явдлыг дэлгэн харуулжээ. Дайсан Саруул гүний хүрээний баруун, баруун хойд талаас дайрсны эсрэг Монгол-Зөвлөлтийн цэрэг дайчид эрэлхэг зориг гаргаж баатарлагаар тулалдаж байгаа халуун цаг мөчийг чухамхүү тусган илэрхийлжээ. Дэлгэмэл зурагт Ц.Хасбаатар, К.Байкалов, Ц.Дамбадорж, Т. Дауитбай зэрэг түүхэн хүмүүсийн дүр төрх, мөн дайсны командлалын зарим тодорхой хүний дүрийг гаргахыг хичээсэн байна.
Бүтээлд Саруул гүний хүрээний байдал манай талын байрлалт, цагаантны дайралт, орчин тойрны уул ус зэрэг орон зайн нөхцөлдсөн байдлыг дэлгэн харуулсан зохиомж шүтэлцэн байгаа нь харагдана.
Тохуу гутал
Торгуудын гутал (госон)-ыг “тоохуу” гэдэг. Тохуу гутал нь малын шир болон эсгийгээр хийж, ул хэсэгт нь төмөр тах суулгасан уламжлалт гутал бөгөөд голдуу хүнд хөдөлмөр, адуу малтай ажиллах, цасан шуурга, шавар шавхайтай нөхцөлд өмсдөг байжээ. Гутлын дотор талд зузаан эсгийгээр хийсэн дотуур оймс маягийн углаа байдаг нь хөлд дулаан барьж, өвлийн хүйтэнд тохиромжтой болгосон байна. Харин гадна талын ширэн ул нь тэсвэртэй, бат бөх бөгөөд төмөр тах нь гулгахаас сэргийлэх, улны эдэлгээг уртасгах зориулалттай байв. Тохуу гутлыг ихэвчлэн эрэгтэйчүүд өмсөж, мал ахуйд явах, ан агнах болон өдөр тутмын амьдралд хэрэглэж байсан бөгөөд хийц загвар нь хөлийн хэлбэрт тааруулан эвтэйхэн хийдэг, оёдлыг бүдүүн ширхэгтэй сур, нарийн арьсан тэлээ ашиглан зангидан бат бөх болгосон онцлогтой. Энэхүү гутал нь зөвхөн ахуйн хэрэглээ төдийгүй тухайн үеийн нүүдэлчдийн байгаль цаг уурын нөхцөлд зохицон амьдрах арга ухааны илэрхийлэл болж байна.
Түүхийн танхимын танилцуулга
1940 онд Улсын VIII Их хурлаас гаргасан тогтоолын XIV бүлгийн 3 дугаар зүйлд заасны дагуу “Казах ба Урианхайн ард түмний хүсэлт эрэлтийн ёсоор Ховд аймгийг хуваан, казах урианхай үндэстнийг нэгэн аймаг болгохыг Бага Хуралд даалгажээ”. Үүнтэй холбогдуулан Бага Хурлын тэргүүлэгчид хуралдан, “Шинэ аймаг” байгуулах шийдвэрийг биелүүлэхтэй холбогдуулж 37 дугаар тогтоол болон бэлтгэл ажлыг хариуцах комиссыг 7 хүний бүрэлдэхүүнтэй баталсан байна.
Ховд аймгийн Засаг даргын 1 дүгээр орлогч Б.Хабийг комиссын даргаар, гишүүдэд Улсын Бага Хурлын гишүүн Тохтамыс, Дотоод явдлын яамны төлөөлөгч О.Халхабай, аймгаас Ш.Ногай, Цэнджав, С.Ажикен нарын хүмүүсийг сонгосон байна. Ийнхүү Баян-Өлгий аймаг 1940 оны 8 дугаар сарын 20-нд 10 сум, 71 баг, 7063 өрх, 33,3 мянган хүн ам, 847,9 мянган толгой малтайгаар байгуулагдсан ажээ.
Тус танхимд Баян-Өлгий аймгийг байгуулсан түүх болон эрт эдүгээгээс өнөө үе хүртэлх түүх, хүрлийн үеийн зэр зэвсэг, хүннүгийн үеийн ваар сав, XIII зууны үеийн баатрын хуяг, морины хуяг, Толбо нуурын тулалдаан, хувьсгалын партизанууд, мөн төр нийгмийн зүтгэлтэн алдартнуудын талаар дэглэсэн. Түүхийн танхимын үзмэр эд өлгийг дараах зохион байгуулалтаар дэглэн үзүүлж байна.
• Аймгийн түүх (эрт эдүгээгийн)
• Толбо нуурын тулалдааны панорам
• Аймгийн анхдагчууд
• Хувьсгалын партизанууд, төр нийгмийн зүтгэлтнүүд, ардын жүжигчид, нэрт эрдэмтэд, түүхэнд мөнхөрсөн алдартай хүмүүс
• Хүрлийн үеийн зэр зэвсэг
• Хүннүгийн үеийн ваар сав
• XIII зууны үеийн баатрын хуяг, морины хуяг зэрэг болно.
Төмрөн тулгуур
Энэхүү үзмэр нь казах эмэгтэйчүүдийн нэхмэл хийх үед хэрэглэдэг нэгэн төрлийн шах буюу тулгуур төмөр юм. Казах эмэгтэйчүүд өнгө өнгийн утас, ноосоор төрөл бүрийн нэхмэл, уран хатгамал хийхдээ энэхүү гурамсан тулгуурыг ашигладаг. Тулгуурын дээд хэсэгт байрлах дэгээнд утас, ноосны ороомог, эсвэл нэхэж буй эдлэлээ тогтоож, тогтвортой байдлыг хангана. Ихэвчлэн гэрийн дотор тохижилтод хэрэглэж, нэхмэлийн үйлд төвлөрөл, нарийн хийц шаарддаг үйл ажиллагааг дэмждэг. Энэхүү хэрэгсэл нь казах айл өрхийн гар урлалын чухал хэсэг бөгөөд бүсгүйчүүдийн ур чадвар, бүтээлч сэтгэлгээг илэрхийлэх хэрэгсэл болж ирсэн. Казах соёлд эмэгтэй хүний гар урлал бол гоо зүй, тэвчээр, ухаалаг хөдөлмөрийн илэрхийлэлд тооцогддог. Нэхмэл нэхэх урлал бол казах ард түмний гар урлалын нэгэн төрөл нь юм. Нэхмэл хийхдээ өнгө өнгийн утас болон малын гаралтай ноосон утсыг хэрэглэдэг. Уг утаснуудыг 3 ширхэг тулгуур төмөр болох /мосы/күзеудің көтермесі/, мод, дэгээ зэрэг тоног төхөөрөмжүүдийг нэхэх урлалын салшгүй нэгэн хэрэгслүүд болох юм.
Улсын анхдугаар их хурлын төлөөлөгч Ш.Тэвэгт болон 1924 онд анхны үндсэн хууль батлах үед аймгаас оролцож байсан төлөөлөгч нар
А.Жамила: 1901 онд Шинжаны Алтай аймгийн нутагт төрсөн. 1930-аад онд Улаанхусын ноос угаах газарт ажилчин, сургуулийн цэвэрлэгч, тогоочоор ажиллаж байжээ. 1939 онд Х.Чойбалсан Шеруши хошуунд ажлаар ирэхэд түүнд А.Жамила үйлчлэн, казахын зочломтгой, цэвэрч ёс заншлыг харуулсан гэдэг. 1940 онд Улсын YIII Их хуралд төлөөлөгчөөр оролцон, улмаар уг Их хурлаас УБХ-ын гишүүн бөгөөд тэргүүлэгчээр сонгогдон, “Жамила сайд” гэгдэн, хүндлэгдсэн билээ. 1953 оноос мал маллаж байгаад, 1963 онд нас барсан. /Эмэгтэйчүүдийн анхдугаар их хуралд манай аймгийг төлөөлж анхны сэхээтэн эмэгтэй А.Жамила оролцов/
Улсын анхдугаар их хурлын төлөөлөгч Ш.Тэвэгт болон 1924 онд анхны үндсэн хууль батлах үед аймгаас оролцож байсан төлөөлөгч нар
Тэвэгт Шүрийн: Алтайн Урианхайн жанжин, итгэмжит гүн Нацагдоржийн хошууны мээрэн, ардын хувьсгалын партизан баруун монголыг чөлөөлөх Ц.Хасбаатарын цэрэгт элсэн байлдсан. МУ анхдугаар Их хуралд төлөөлөгчөөр оролцон, Бүгд найрамдах улсыг тунхаглах анхны үндсэн хууль батлах ажилд идэвхтэй оролцсон. Нийслэл хүрээг Монгол Ардын Намын Бээжин хэмээвээс ямар вэ? Гэсэн санал гаргаж байсан удаатай. Монгол Ардын анхны Намын анхны Улсын анхдугаар 2,3 их хурлуудад төлөөлөгчөөр оролцон, эдгээр хурлуудаас УБХ-ын гишүүнээр 3 удаа сонгогдсон ажилласан төрийн нэрт зүтгэлтэн.
Унжлагат тоорцог малгай буюу Саукеле
Саукеле: Саукеле казах үндэсний уламжлалт хувцасны нэгэн төрөл юм. Саукелег XIX-р зууны эцэс хүртэл казахуудын өмсөж байсан эртний толгойн гоёлын нэг бөгөөд мөнгөн, алтан зоос, сувд, шүрээр чимэглэсэн, 70 орчим см өндөртэй, боргоцой хэлбэртэй казах бүсгүйн толгойн өмсгөлийн гоёл юм. Саукеле нь сүйт бүсгүйн инжний хамгийн үнэтэй торгомсог үнэт даавуу, үнэтэй ангийн арьсаар ч хийдэг бөгөөд мөнгөн, алтан зоос, сувд шүрээр чимэглэдэг юм. Үүнийг хамгийн чадварлаг гар урчууд хийдэг байна. Саукеле нь охины нийгэм дэх байр суурийг тодорхойлдог байжээ. "Саукеле" бол эмэгтэйчүүдийн хувцаснуудын дундаас хамгийн үнэтэй толгойн өмсгөлийн гоёл төдийгүй шинэ амьдралын эхлэлийн бэлгэдэлтэй юм.
Саукеле нь нөхөрт гарах эмэгтэй хүнд өмсгөдөг казах үндэсний уламжлалт хувцасны нэгэн төрөл. Үүнийг нөхөрт гарсан эмэгтэй хүүхэдтэй болтлоо өмсдөг уламжлал бий. Саукеле нь дээшээ нарийссан, өндөр оройтой, улаан эрээн даавуун гадартай, ташуу хээтэй эрээн даавуугаар доторлосон. Магнайн хэсгээр 7,5 см хар хамбан хүрээтэй, орой хэсэгт онгорхой, эсгийгээр биежүүлэн өндөр босоо хэлбэр гаргасан эсгий дотортой. Оройн ар тал нь илүү өндөр, урд хэсэгтээ намхан. Малгайн хоёр талд 22,5 см урт улаан бүч оёсон, 12х15,5 см хэмжээтэй хар хамбан чихэвчтэй. Ар шилэнд 20 см өргөн, 58 см урт доошоо гурвалжилсан хошуу хэлбэртэй шилэвч /көкирекше/-тэй. Шилэвч доор 154 см урт, 15,5 см урт улаан эрээн даавуугаар доторложээ.
Урианхай 100 цааст хөзөр
Урианхай 100 цааст хөзрөөр 14 хүн оюуны хүчээ сорьж, тоглодог тоглоомын нэг. Урианхай 100 цааст хөзөр нь 200 гаруй жилийн өмнөөс тоглож байсан уламжлалт наадгай байгаад тамга, ноён, хатан, цэрэг, шивэгчин, хятад хүн болон 20 хүртэлх тоо хөзөртэй аж. Нүүдэлчин соёлт Монголчууд тэр дундаа урианхай ястнууд хот айлаараа нийлж, эл наадгайгаар тоглодог аж.
Урианхай зууны малгай
Урианхай эрэгтэйчүүд өвлийн улиралд цагаан нэхий дээл (дэвэл) өмсөнө. Уг дээл нь бөсөөр хийсэн эргэдэг захтай, энгэр зах, сугандаа улаан өнгөтэй, тус бүр нэг товч шилбэтэй, захны хөвөө энгэр хормойгоороо улаан хавчуургатай 4 хуруу өргөн, хар хилэнгээр хийсэн толгой хүрсэн жад хэлбэртэй, эвэр угалз бүхий оноотой байна. Бас зарим үед хөвөөгүй дээлд энгэр хормойг тойруулан цагаан хурганы арьсаар эмжиж (бөөлжүүлсэн) дээл өмсөнө. Эрэгтэйчүүд дулааны улиралд цагаан цайвар өнгийн лавшиг өмсөнө.
Урианхайчууд лоовууз, тоорцог, төгрөг, юүдэн зэрэг нэлээд олон төрлийн малгай өмсөнө. Эдгээр малгайн хийц хэлбэрийн хувьд онцлог ихтэй байдаг байна.
Урианхай эхнэр тэрлэг нь өнгийн утсаар араалж шагласан хөвөөтэй том зах, задгай догол, зөв энгэртэй, эргэдэг захтай, суга, ханцуй өргөн, уужим, гарын арыг дагасан буумал нударгатай, эхнэр тэрлэгийн гадуур өмсөх задгай энгэртэй цэгдэг (ууж) өмсөнө. Цэгдгийн энгэр, суга, мөр, ар талын оноо нь тэрлэгийн энгэрийн адил өнгөтэй байна. Урианхай эхнэрүүд бусад ястнуудын нэгэн адил үсний токиг зүүнэ. Урианхай тоорцгийн оройн 2 хажууд “хөхүүр хээ” өвөрмөц хээг дүү ороож хатгадаг нь бусад ястнуудын малгайн чимэглэлд огт харагддаггүй.
Урианхай эрэгтэй, эмэгтэй гол төлөв (маага) госон өмсдөг. Монгол ээтэн гутлыг бодвол хад, асга, ууланд явахад маага госон гутал нэн тохиромжтой юм. Маага госныг идээлсэн үхрийн нимгэвтэр арьсаар зулаг түрүүг нь үргэлж улыг нь тусгайлан эсгэнэ. Маага госны их биеийг үхрийн тан хээлийн нимгэн ширээр хийдэг.
Урианхай эмэгтэйчүүд хатуу госон буюу (сөөхий) гэдэг нэгэн өвөрмөц госон өмсдөг. дөрөөвчнөөс хойш маага госны нэгэн адил дотор талд зуузай, өсгийд нь тах хаддаг.
Урианхай эмэгтэйн шүрэн чимэгтэй малгай
Урианхай эмэгтэйн шүрэн чимэгтэй малгай: Урианхай үндэсний эмэгтэй хүний зуны улиралд гоёж өмсдөг шүүрт тоорцог малгай юм. Уг малгай нь сампин оройтой, улаан өнгийн урт цацган унжлагатай, хөр минчүүр бөмбөгөр оройтой, бор шаргал өнгийн өргөн хүрээтэй дугуй хэлбэртэй тоорцог малгай юм. Малгайн хар минчүүр орой дээр 3 ширхэг пүүзэн хээ, 2 ширхэг эрвээхэй хээтэй ба малгайн сампин, оройн хээ, чимэглэлийг жижиг шүр хэлхэн урласан бөгөөд шүрэн хээний гадуур ногоовтор утсаар зээглэж оёсон уран хийцтэй хийгдсэн малгайн төрөл байна.
Урианхай эмээл
Урианхай эмээл: Хоёр зууны зааг үед Алтайн урианхайд эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн эмээл гэж үндсэн 3 янз байжээ. Эрэгтэй хүний эмээл нь “дөш хар эмээл” гэж нэрлэгддэг өргөн суудалтай, намхан бүлцгэр бүүрэгтэй байдаг байжээ. Урианхай эмээл нь хойд талдаа хоёр хавтсандаа хоёр хоёроор, урд хоёр хоёроор нийт найман ганзагатай байдаг. Мөн эмээлийн гөлмийг нь үхрийн ширээр хийдэг байсан ба түүнийг “дөрөөвч” гэж нэрлэдэг. Алтайн урианхайнууд үхрийн шир элдэн боловсруулж гөлөм хийхээс гадна эсгийгээр хийдэг байсан нь нэлээд түгээмэл байжээ.
Тус музейн угсаатны зүйн танхим дахь Урианхай ястны эмээл нь ХХ зууны дунд үед хэрэглэгдэж байсан, эмэгтэй хүнд зориулагдаж хийгдсэн эмээл юм. Уг эмээл нь эмээлийн мод, эсгий дэвсэг, дөрөө, тохом зэргээс бүрдсэн. Эмээлийн мод нь булигаарын гадартай эмээлийн бүүргийн урд, хойд талд төмөр болон зэсээр цэцэг, загасны дүрсийг гаргаж нааж гоёж чимсэн байна.
Х-р зууны эмээлийн мод
Х-р зууны эмээлийн мод: Эмээл нь морь унахад хүний тав тухыг хангах тохиромжтой суудал төдийгүй, морины нуруу нугалам, хавирганд хүндийн даралтыг жигд хуваарилж өгдөг ач холбогдолтой юм. Эдүгээгийн монгол эмээлийн мод олон янз боловч цөм хөгжлийн тодорхой үе шатыг дамжин боловсронгуй болон хөгжиж ирсэн. Монгол эмээлийг хийсэн арга хийсээр нь Шинэ чойр, Тожил, Дархад, Казах, Барга, Үзэмчин, эдлэх байдлаар нь: уналга, гоёл, хурдан морины, аяны эмээлгэж нэрлэнэ. Энэхүү 820 гр жинтэй уналгын эмээл нь Х зууны сүүл үед холбогдоно.
Халтар манан хөөрөг
Хөөрөг: Хөөрөг нь Монгол оронд Манж Хятадаар дамжин орж ирсэн юм. Сүүлийн 200 гаруй жилд нийгмийн бүх давхаргын дунд өргөн тархсаныг судлаачид тэмдэглэсэн байдаг. Тэр үеэс эдүгээг хүрэхэд Монголчууд хөөргийг хэрэглэх өвөрмөц зан заншилтай болжээ. Хөөрөг нь эхэн үедээ ноёд, баяд хувилгаад, лам нарын хэрэглээ байсан. Манж улсаас ноёдын пүнлүүнд /цалин/ хөөрөг өгдөг байсан тай холбоотой юм. Хожим нийтийн хэрэглээ болсон байна. Хөөрөгтэй тамхийг татахаас гадна мэндлэх, хүндлэх, яриа хөөрөө өрнүүлэх арга хэлбэр болгодог ба дохио харилцааны хэрэгсэл болдог. Дүү хүн эхлэн ахмад хүнд хөөргөө барьж мэндлэх буюу гаднаас ирсэн хүн гэрийн эзэнд эхлэн мэнд мэдэн хөрөглөн тамхилдаг. Монголчууд эрт үеэс ихэр хүүхэд төрсөн айлд хос хөөрөг бэлэглэдэг байсан ба түүнд хатуу зөөлөн тамхи хийж татдаг ажээ.
Монгол хөөрөгт ямар чулуугаар хийсэн, ялангуяа чулууны өвөрмөц бүтэц, хөөргөний шүрэн толгой нь үнийг голлон тодорхойлогч болдог байна. мөн ямар алдартай төрийн зүтгэлтэн, хутагт хувилгаан хүн барьж байсан зэрэг нь хөөргөний үнэнд нөлөөлдөг байна. Мөн тухайн хүний хөрөнгө чинээг илэрхийлж байдаг байна. Хөөргөний гол материал нь мана, хаш, чүнчүгноров, гартаам болон хагас үнэт, ховор чулуулаг байдаг. Мана чулуу гэхэд найрлага дахь хольцоос хамаарч 36 төрөл байдаг. Хөөргөний нуухыг цэвэр алт, оюу зэргээр хийхээс гадна толгой нь гол төлөв шүүр байдаг. Харин халбагыг нь алт, мөнгө, зэс, яс төмрөөр хийдэг.
Монголчууд хөөргийг хэмжээгээр нь бага, дунд, их гарын гэж ангилдаг. Мөн хөөргийг ширээний болон хавтаганы, эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн гэж ангилж болно. Хавтаганы хөөрөг гэдэг нь хавтага, даалинд авч явдаг хөөрөг юм. Монгол эрэгтэйчүүд хөөрөг солилцож амар мэндээ мэдэлцэж, тамхилахын ялдамд хөөргөний толгойг их биеэс хөндийрүүлэх байрлалаар нутаг орон, цаг агаарын байдал, сэтгэл санааны баяр баясгалан, зовлон гунигийг таниулах, цаашид юу хүсэж байгаагаа хүртэл давхар илэрхийлдэг маш нарийн харилцааг агуулдаг эдлэл юм. Хэн нэгэн хөөргөний таглааг долоовор хуруугаар гүйцэд дарж өгвөл тухайн хүн муу мэдээ авч ирсний дохио ажээ. Хөөрөг нь нийтийн хэрэглээ болсноор эмэгтэйчүүд хөөрөг барьдаг болсон байна. гэхдээ баяд, ноёдын хатад зэрэг цөөхөн эмэгтэйчүүдийн хэрэглээ байв. Эмэгтэй хүний хөөрөг нь үнэт чулуу, алт мөнгө зэргээр хийгддэгийн хувьд эрэгтэй хүнийхтэй төсөөтэй боловч ялгарах зүйл байдаг. овор хэмжээ нь жижиг, чамин хийцтэй, мөн хөөргөний хоёр талд загас дүрсэлсэн байхаас гадна хөөргийг загасан хэлбэртэй хийдэг байжээ. Энэ нь үр удам сайтай өнөр өтгөн байх, үр хүүхэд цовоо сэргэлэн, хянуур нямбай, соргог байхын бэлгэдэл юм.
Халх голын тулалдаан М.Экей баатар
Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын харьяат, Хангелд омгийн хүн. 1934 онд Улаанбаатар Багшийн сургуульд элсэн суралцаж байгаад өөрийн хүсэл, сонирхлын дагуу Улаанбаатарын офицеруудыг бэлтгэх сургуульд шилжин суралцаж, амжилттай төгсжээ. 1930-аад онд лам нарын бослогыг дарахад оролцон, эрэлхэг самбаа гаргасны төлөө шагнагдаж байжээ.
1939 онд Халхын голын байлдаанд ороход 6 дугаар морьт хорооны 4 дүгээр сумангийн дарга /ротын командлагч/, дэслэгч цолтой байсан байна. М.Экей баатар байлдааны тэргүүн шугамд эрэлхгээр байлдан, олон удаагийн дайралтад эр зориг, авхаалж самбаагаар шалгаран, дайсны нэг удаагийн дайралтыг няцаах тулалдаанд Зөвлөлтийн сургагч ба өөрийн туслахын хамт хүнд шархтжээ. 6 дугаар морьт хорооны захирагч, улсын баатар Дандарын дурсан ярьснаар, М.Экей дайсны давуу хүчний эсрэг нэгэн тулалдаанд эрэлхгээр тулалдан, баруун гараа буудуулан хүнд шархтаж, гэдсээ 16 метр газар хүртэл чирч, эцсийн амьсгал хураатлаа ухралгүй байлдсан гэдэг. Булш нь Халх голын Ганган байгаль-Гөлөгт манхан толгойд бий. 1979 онд Улсын баатар цолоор нэхэн шагнагдсан.
1979 онд Улсын баатар цолоор нэхэн шагнагдсан. Өлгий хотын төвд 2006 онд М.Экейн сүрлэг хөшөө боссон. 2009 онд Манхан толгойд түүний дурсгалыг хүндэтгэн, Баян-Өлгий аймгийн тамгын газар 3 метр өндөр сүрлэг хөшөө босгожээ. М.Экей Архангай аймгийн харьяат Должин гэдэг бүсгүйтэй гэрлэж байсан бөгөөд үр хүүхэдтэй эсэх талаар тодорхой мэдээлэл үгүй болно. Монгол Улсын Засгийн Газрын шийдвэрээр Өлгий хотын нэгдүгээр 10 жилийн дунд сургуулийг М.Экейн нэрэмжит болгожээ.
2018 онд аймгийн ИТХурлын тэргүүлэгчид, Засаг дарга түүний Тамгын газар Аймаг байгуулагдсаны 80 жилийн ойг тохиолдуулан төв талбайд Монгол Улсын баатар Мазимын Экейн хөшөөг шинээр босгох шийдвэр гаргажээ. Уг шийдвэрийн дагуу аймгийн төв талбайд 385 сая төгрөгийн өртөгтэй, М.Экей баатрын морьтой хүрлээр бүтээсэн хөшөөг шинээр босгожээ.
Хиевэн
Хиевэн / алаша: Казах гэрийн доторх тухайлбал, аравч, татлага, хиевэн, орны бүтээлэг гэх мэт хэрэгслийг хээ угалзгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй. Хиевэн гэдэг нь орны урдуур унжуулах нэг төрлийн гэрийн гоёл юм. Хиевэн олон төрлийн хээ угалзаар чимж хийнэ.
Үндэсний хээ угалз нь тухайн угсаатан,үндэстний ёс заншил, бэлгэдлийн илэрхийлэл болох учир тус бүрдээ гүн гүнзгий утга агуулгатай байдаг. Хээ угалзыг баруун монголын ястан бүр бүр өөрийн өвөрмөц онцлогтой оёж, хэрэглэх боловч ерөнхий шинжээрээ адилхан байдаг.
Эдүгээ хүртэл хөгжин уламжлагдсан казах хатгамлын урлаг нь зөвхөн хэрэгцээг хангах гоёл төдийхөн бус харин хээ угалзаараа дамжуулан ардынхаа хүсэл эрмэлзэл, ертөнцийг үзэх үзлийн илэрхийлэл болж байдаг. Хээ угалз нь маш олон нэр төрөлтэй байхаас гадна олон өнгө тохируулан төгс өнгийн зохицлыг бий болдгоороо казах үндэстний давтагдашгүй шинжийг илэрхийлж байдаг. Казах хээ угалзыг: ургамал, амьтан голон геометрийн хэлбэр дүрстэй хэмээн гурав ангилна.
Хоёр чавхдаст хөгжим /кыл хобыз/
Кобыз: Кобыз нь казах түмний эртний уламжлалт “ыспалы” буюу чавхдаст нумт хөгжмийн зэмсэг юм. Кобыз хөгжмийн талаар олон домог байдаг. Домогт өгүүлснээр энэхүү хөгжмийг яруу найрагч, дууч бөө Коркыт Абыз \XI зууны үед\ буюу Кор Кут зохиосон бөгөөд анхны “кобызшы” \хуурч\ байсан гэж үздэг. Кобыз нь өөрийн гэсэн өнгө, аялгуутай хөгжим бөгөөд үүнийг “кобыздын үни, күйи” буюу кобызын эгшиг гэнэ. Кобыз нь шанага хэлбэрийн цартай, богино нумар ч тахийсан хүзүүтэй том хавтгай толгойтой, адууны сүүлээр хийсэн хоёр чавхдастай хөгжим юм. Кобыз хөгжмийн их биеийг мод ухан хийж, цуурай дуу гаргах доод хэсгийг арьсаар бүрнэ. Үүнийг көн тери буюу хатсан арьс хэмээнэ. Ихэвчлэн ямаан арьс байдаг байна. Сүүлийн үед кобыз хөгжимд 3-4 хүртэлх утас хэрэглэх болсон нь дуугаралтын өнгөний хэмнэл өөрчлөгдөж, тоглох арга боловсронгуй болсныг илтгэж байна. Кобызын дундаж урт нь 60-73 см хүрдэг байна.
Хэлмэгдэгсдийн танхимын танилцуулга
Монголд өрнөсөн Их хэлмэгдүүлэлт нь 1922 оноос эхлэн 1937 онд дээд цэгтээ хүрч, 1939 оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн тухайн үеийн Монголын нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг.
Тухайн үед эрх барьж байсан Монгол Ардын Намын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд И.Сталины шахалтын дор олон арван мянган гэмгүй Монголчууд болон казахуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3-н үе шатанд хуваан авч үзжээ. Үүнд: 1-р үе шат 1922-1939, 2-р үе шат 1940-1955, 3-р үе шат 1956-1990 он болгож үзэхээс гадна Лхүмбийн эсэргүү хэрэг, Хэлмэгдүүлэлтийн зохиомол хэргүүд 1937-1939 онд (Гэндэн, Дэмидийн хувьсгалын эсэргүү байгууллага, Ёндон хамба, дэд хамба нарын, Улаан Пүрэвийн хэрэг, 14-ийн хэрэг, Дамба, Найдан нарын хэрэг, Амар, Дөчин нарын хэрэг, Лувсаншарав, Догсом, Лосол нарын хэрэг, Баасанжав, Сэнгэдорж нарын хэрэг), Догсомын Бодоо, Солийн Данзан гэх мэт.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд анх 1990 онд музей дотор “Хэлмэгдэгсдийн дурсгалын кабинет”ыг К.Бихумар, Т.Мадениет, Х.Азамат, З.Рысбек нарын санаачлаагаар 850 хүний нэрийн жагсаалтыг гаргаж байгуулсан байна.
Хэлмэгдэгсдийн танхимын танилцуулга
Монголд өрнөсөн Их хэлмэгдүүлэлт нь 1922 оноос эхлэн 1937 онд дээд цэгтээ хүрч, 1939 оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн тухайн үеийн Монголын нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг.
Тухайн үед эрх барьж байсан Монгол Ардын Намын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд И.Сталины шахалтын дор олон арван мянган гэмгүй Монголчууд болон казахуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3-н үе шатанд хуваан авч үзжээ. Үүнд: 1-р үе шат 1922-1939, 2-р үе шат 1940-1955, 3-р үе шат 1956-1990 он болгож үзэхээс гадна Лхүмбийн эсэргүү хэрэг, Хэлмэгдүүлэлтийн зохиомол хэргүүд 1937-1939 онд (Гэндэн, Дэмидийн хувьсгалын эсэргүү байгууллага, Ёндон хамба, дэд хамба нарын, Улаан Пүрэвийн хэрэг, 14-ийн хэрэг, Дамба, Найдан нарын хэрэг, Амар, Дөчин нарын хэрэг, Лувсаншарав, Догсом, Лосол нарын хэрэг, Баасанжав, Сэнгэдорж нарын хэрэг), Догсомын Бодоо, Солийн Данзан гэх мэт.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд анх 1990 онд музей дотор “Хэлмэгдэгсдийн дурсгалын кабинет”ыг К.Бихумар, Т.Мадениет, Х.Азамат, З.Рысбек нарын санаачлаагаар 850 хүний нэрийн жагсаалтыг гаргаж байгуулсан байна.
Хэлмэгдэгсдийн танхимын танилцуулга
Монголд өрнөсөн Их хэлмэгдүүлэлт нь 1922 оноос эхлэн 1937 онд дээд цэгтээ хүрч, 1939 оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн тухайн үеийн Монголын нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг.
Тухайн үед эрх барьж байсан Монгол Ардын Намын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд И.Сталины шахалтын дор олон арван мянган гэмгүй Монголчууд болон казахуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3-н үе шатанд хуваан авч үзжээ. Үүнд: 1-р үе шат 1922-1939, 2-р үе шат 1940-1955, 3-р үе шат 1956-1990 он болгож үзэхээс гадна Лхүмбийн эсэргүү хэрэг, Хэлмэгдүүлэлтийн зохиомол хэргүүд 1937-1939 онд (Гэндэн, Дэмидийн хувьсгалын эсэргүү байгууллага, Ёндон хамба, дэд хамба нарын, Улаан Пүрэвийн хэрэг, 14-ийн хэрэг, Дамба, Найдан нарын хэрэг, Амар, Дөчин нарын хэрэг, Лувсаншарав, Догсом, Лосол нарын хэрэг, Баасанжав, Сэнгэдорж нарын хэрэг), Догсомын Бодоо, Солийн Данзан гэх мэт.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд анх 1990 онд музей дотор “Хэлмэгдэгсдийн дурсгалын кабинет”ыг К.Бихумар, Т.Мадениет, Х.Азамат, З.Рысбек нарын санаачлаагаар 850 хүний нэрийн жагсаалтыг гаргаж байгуулсан байна.
Шар шувуу
Шар шувуу нь ихэнх тохиолдолд ганцаар амьдардаг шөнийн махчин шувуу юм. Дэлхийн бараг бүх газарт тохиолдох энэ шувуу нь жижиг мэрэгч амьтад, шавж, загасаар хооллодог ажээ. Бусад шувуунаас ялгарах онцлог нь түүний нүд нүүрний урд хэсэгт байрладаг тул хөдөлгөөнгүй зүйлийн зайг сайн баримжаалдаг байна. Хамгийн том зүйл нь 4.5 кг жинтэй байдаг бол жижиг нь 31 грамм жинтэй байдаг ажээ. Дэлхий дээр 200 төрлийн шар шувуу байдаг байна.
Шилэн шигтгээтэй мөнгөн сүлбүүрэн зүү
Эмэгтэй толгойн өмсгөл буюу “Кимешек, шылауыш”-ын тухай: Казах эмэгтэйчүүд толгойдоо янз бүрийн өмсгөл хэрэглэдгийн нэг нь “кимешек, шылауыш” юм. Кимешек нь өмсгөлийн дээд хэсэг нь битүү хэлбэртэй хувцас. Хүний нүүр царай харагдах хэсэг нь ил задгай. Үс хамгаалах зориулалттай, цээж дардаг нь янз бүрийн хатгамал хээ угалзтай байдаг. Кимешекийн гадна талаар “шылауыш” нэртэй цагаан нөмрөг нөмөрнө. Кимешек-ийг элдвээр гоёх нь эмэгтэйчүүдийн насны онцлогтой холбоотой. Залуу бүсгүйчүүдийн кимешекийг тод улаан, ягаан утсаар чимдэг бол настай эмэгтэйчүүдийнхийг цайвар өнгийн дөрвөлжин хэлбэртэй нөмрөг юм. Янз бүрийн аль, мөнгөн сүлбэрэн зүүнүүдээр хатгаж малгайн хэлбэрт оруулдаг. Нэг хэсэг нь хүний нурууг дарж унжсан байдалтай байдаг. “Шылауыш”-ын орой дээр баруун өнцөгт нь “төбелдирик” буюу оройвч тавьж сүлбэрэн зүүгээр тогтооно.
Саран зүүлт: Саран зүүлт нь казах эмэгтэйчүүдийн үндэсний хувцас, толгойн өмсгөл цагаан алчуур буюу /кимешек, шылауыш/, хантааз зэрэг хувцас гоёлын зориулалттай хослуулан хэрэглэж ирсэн өвөрмөц хийц загвараар бүтээгдсэн эд зүйлийн нэг төрөл нь юм.
Хатгамалтай алчуур: Хатгамалтай толгойн алчуурыг цагаан өнгийн даавуугаар оёдог ба 4 өнцөгт нь улаан өнгийн торгоор машины оёдлыг ашиглаж хээ гаргаж эмжиж гоёдог бөгөөд дөрвөлжийн цагаан даавууны голын хэсэгт улаан, шар, ягаан өнгийн утсаар сар, цэцэг, навчны дүрсүүдээр казах үндэсний хээ угалзыг хатгаж гоёж хэрэглэж ирсэн. Толгойн алчуурыг нөхөрт гараагүй өсвөр насны охид хэрэглэхгүй, тэд голцуу тоорцог малгай өмсдөг юм. Казах эмэгтэйчүүд толгойн алчуурыг орчин үед нийтээрээ хэрэглэдэг. Ер нь казах эмэгтэйчүүд үс, гэзгээ ил авч явахыг цээрлэдэг учир алчуурыг түгээмэл хэрэглэдэг.
Шилүүс
Шилүүс мий (Felis Lynx Linnaeus, 1758), зэрлэг амьтан ба Алтай Таван богдын БЦГазарт, Сонгинот, Ямаат, Ёлт, Хуримт голын тайга руу шинэсэн ой, өндөр уулс шилүүс мийтэй. Энэ зүйл тэнэмэл амьтан Монгол Алтайн нэр бүхий нутгаас гадна өндөр уулын хээр, голуудын хөндий, ам, дундаж өндөр, захын нам уулсаар хаана ч тааралдаж болох амьтан юм.
Шинэ тулгаар тогтсон Монгол Улсад дагаар орох тухай өргөсөн бичиг баримтууд /казахууд анх монголын нутагт нүүдэллэн ирж суурьшсан түүх/
Казах үндэстэн Их, Дунд, Бага гэсэн гурван жигүүр буюу “жүз” гэсэн гурван жигүүрээс бүрэлджээ. “Жүз” гэдэг нь монголчуудын “Зуут” буюу жигүүр гэсэнтэй төстэй юм. Дундад зууны казахууд буюу Абах керейчүүдийг Алтайн хязгаарт ирсний дараа жил ирэх тусам хүн ам, мал хөрөнгө нь өсөхийн хэрээр газар нутгаа өргөтгөж, одоогийн Хятадын ШУӨЗО-ны Алтай, Тарвагатай, Ил, Хулжа, Эрэн хавирга хүртэл газар нутгийг эзэмшин суурьшжээ. Үүний дараа Мал аж ахуй эрхэлдэг нүүдэлчин ардууд бэлчээр нутаг хайж, усны тунгалаг өвсний соргогийг аль болох элбэг ус, соргог нутгийг дагаж зарим нэг айл өрх Алтайн өвөр энгэр буюу Ховдын нутаг руу зусаж өвөл Алтайг буцаж давж Шинжаанд нутагладаг байжээ.
Казахуудын Монгол нутаг /Ховдын хязгаар/ руу нүүдэл хийх болсон шалтгааныг дараах байдлаар тодорхойлж байна. Үүнд:
-Хятадын томоохон хотуудад үймээн дэгдэж, бослого гарсан ба бослогуудын улмаас тус нутагт амьдардаг нүүдэлчин ард түмнүүд хавчигдаж эхэлсэн,
-Он жил өнгөрөх тусам казахуудын хүн ам, мал сүрэг өсөж, бэлчээр, газар тариалангийн талбай хомсдож эхэлсэн,
-Хятадууд Уйгур, казах, монгол зэрэг угсаатнуудаас авдаг албан татвараа нэмсэн,
-1964 онд Хятад-Орос хоёр улс хооронд “Баруун хийлийг тодруулах” гэрээ байгуулж казахуудын нутагласан газар нутгаар хоёр хувааж тус хоёр улсаар харьяалуулсан явдал зэрэг нь казахуудын баруун Монголын нутаг буюу Ховдын хязгаар руу нүүдэл хийх үндсэн шалтгаан байжээ. Казахуудын нэг хэсэг Монголын нутаг руу нүүдэллэж суурьшсан он цагийн дээрх судалгаануудад тулгуурлаж хоёр үе шат болгон хуваан үзэж дүгнэж болохоор байна.
1.1820-1870-аад оны үе: Казахууд XIX зууны эхэн үе буюу 1820-иод оны үеэс зарим нэг айл өрх ирдэг байсан бол 1850-1860-аад оны үед Абах керейчүүдийн зарим нөлөө бүхий овгийн удирдагч нар удирдсан айл өрхүүд олноороо ирж нутагласан байна. Ялангуяа 1864 онд голдуу олон айл өрх ирсэн талаар олон эх сурвалж болон түүхэн материалууд бий.
2.1912-1930-аад оны үе: Эдгээр онуудад ганц нэг айл өрхүүд болон хэсэг хүмүүс Ховд нутаг руу ирж нутагласан талаар архивын материалуудад тэмдэглэгджээ. Эцэст нь дүгнэж үзэхэд Казахуудын монголын нутаг руу олноороо нүүдэллэж ирж суурьшсан он жилүүд нь 1852-1864 оны хооронд болсон гэж үзэж байна.
Ширэн хөнөг
Ширэн хөнөгийг гүүг саахдаа хэрэглэдэг арьсаар хийсэн сав. Тэмээний арьсыг нойтон байхад нь сав хийх хэвийн гадна талд өмсгөж байгаад оёод хатаана. Тэмээний арьс нь гүүний сүүнд дэвтдэггүй. Энэхүү хөнөг нь тэмээний арьсаар хийгдсэн ба цоохор эрээн ноосон оосортой мөн цооргог нь тэмээний ноосон утсаар оёсон байна.
Ширэн шаахай
Ширэн шахай: Ширэн шаахай нь хүний соёл иргэншлийн эртний үеэс улбаатай, дэлхийн олон үндэстний ахуй амьдралд хэрэглэгдэж ирсэн анхны гутлын төрөл юм. Ширэн шахайг зөөлөн ширээр хийж, хөлд эвтэйхэн, хөнгөн бөгөөд цаг уурын нөхцөл, соёлын онцлогоос хамаарч олон янзаар хөгжиж ирсэн түүхтэй юм. Тэр дундаа Монгол, Казах, Төв Азийн нүүдэлчид энэ төрлийн гутлыг ан агнах, өдөр тутмын хэрэгцээндээ тохируулан хэрэглэж иржээ. Баян-Өлгий аймгийн Булган сумаас музейн сан хөмрөгт орж ирсэн энэхүү эд өлгийн зүйл нь анчин хүмүүсийн хэрэглэж байсан тусгай зориулалтаар хийгдсэн, ан амьтан агнахад өмсөх зориулалтай мод, чулуу, өвсөн дээгүүр алхах үед дуу чимээ бага гаргадаг тул амьтдыг үргээхгүй, хөнгөн, хурдан хөдөлгөөн хийхэд маш тохиромжтой хийц загварын хувьд өвөрмөц онцлогтой юм.
Элгэн дээл
Элгэн дээл: Казахууд эрт дээр үеэс эхлэн мал, ангийн арьсаар элдэж үстэй дээл оёж өмсдөг байсан. Энэхүү дээлийг хийхдээ хонины нээхийг гараар элдэж, шар өнгийн байгалийн шороон будагт оруулж будсан ба нэхийний өнгөн талын энгэр, ар тал, хормойн хэсэг, ханцуй, тохойн хэсгүүдээр гараар дэгээт зүүгээр үндэсний хээ, цэцэг навч дүрслэн хатгасан байна. Дээр үед уг дээлийг эмэгтэйчүүд хавар, намрын улиралд өмсөж байсан ба одоо ийм төрлийн дээлийг хүн болгон хийж өмсөж чадахгүй учир дахин давтагдашгүй хийц загвартай онцлог дээл юм.
Эсгий гэр иж бүрэн
Казах эсгий гэр: Казахын ард түмэн ч монголчуудын нэгэн адилаар олон зууны турш эсгий гэрт амьдарч ирсэн. Казах ба монгол гэр нь гаднах харагдах байдал, загварын хувьд төстэй боловч өөрийн гэсэн онцлогтой. Хамгийн гол ялгаа нь казах гэрийн хэмжээ, багтаамж том байдаг. Хана нь гадагш матигар, унины толгой хэсгийг махир хийдэг учраас бөмбөгөр хэлбэртэй харагддаг. Голдуу 6-12 ханатай, нэг хана нь дунджаар 13-15 толгойтой, 60-110 уньтай байдаг. Унины урт нь ойролцоогоор 3-4 метрийн хооронд байна. Казах гэрийн доторх зайг хоймор тал, үүдэн тал, зүүн тал, баруун тал гэж ялгана. Гэрийн хойморт настай хүмүүс, зочид суудаг. Мөн шинээр гэрлэсэн хосуудын орыг гэрийн баруун талд засаж, хөшиг татдаг уламжлалтай. Гэрийн эзэн, эзэгтэй нарын эд зүйлсийг гэрийн зүүн талд байрлуулдаг. Гэрийн гол дунд гал голомт тулгаа байршуулна. Түүнээс гадна гэрийн баруун талд үүдний ойролцоо морины тоног хэрэгслүүдийг тавьдаг. Бүргэдтэй айлууд бүргэдээ суулгадаг.
Үсний гэр
Үсний гэр: Монгол эмэгтэйн гоёл чимэглэлд үсний чимэглэл, ээмэг, сүйх, бөгж, бугуйвч, энгэрийн гуу, бэх багтах бөгөөд үүнийг дотор нь халх, ойрад, буриад гэх мэтээр зааглаж болно. Дөрвөд, Баяд, Урианхай, Өөлд эхнэр 2 салаа гэзгээ нарийхан хар утас \үсний гэр\-нд хийж, доод үзүүрээс нь “тохиг” хэмээн цацаг унжуулна. Тохиг гэдэг нь дээрээ мяндсан утас, шүр болон мөнгөн зангилаа, мөнгөн дугтуй, модон толгойтой утсан цацаг юм. Дөрвөд, Баяд эмэгтэйчүүд үсний гэрийн доод талыг, Торгууд, Захчин, Урианхай нар хоёулынх нь тохиг хийж гоёно.
Өнгийн утсаар ороосон дэрс
Дэрсийг өнгийн утсаар ороон сүлжиж хийдэг гэрийн давхар ханыг “ши” гэдэг. Урт дэрсийг намар татаж сугалах замаар хураан авч хальсыг хуулж арилгаад гэрийн хананы давхарга, хаявч, ааруул, ээзгий хатаагч зэрэг зориулалтаар нэхдэг. Ханан дэрсийг бэлтгэхдээ эхлээд өнгө өнгийн утсаар дэрсийг хээ угалз гаргахаар нэг нэгээр ороон, дараа нь нэгтгэн сүлжинэ. Сүлжихдээ хоёр шон модыг дэрсний урттай тэнцэх зайтай босгоод урт модоор хооронд нь холбоно. Үзүүрт нь чулуугаар ачаа уясан нэхмэлийн ноосон утсыг хээгийн тааруулан нэг нэгээр ээлжлэн байрлуулж нэхнэ.
Сахалтай ширдэг
Сахалтай ширдэг: Казах үндэсний ширдэг нь казах эмэгтэйчүүдийн гар урлалын томоохон нэг төрөл юм. гэр дотор дэвсдэг казах үндэсний эд юм. Ширдэг нь 2-3 янз байдаг.
• Маяуза нь жижиг хэмжээтэй, дугуй, дөрвөлжин хийцтэй байдаг,
• Зочины ширдэг нь том хэмжээтэй, гоёмсог хийцтэй байдаг,
• Энгийн ширдэг нь хонины ноосыг сайтаар зулж эсгий болгон боловсруулахад хар өнгийн ноосыг хослуулан үндэсний хээ тавьж хийдэг зэрэг түгээмэл хэрэглэдэг ширдгийн төрөл байдаг.
Энэхүү казах үндэсний ширдэг нь цэнхэр, хөх, шар өнгө хосолсон үндэсний хээгээр чимсэн /гонзгой дөрвөлжин/ эсгий ширдэг ба цагаан өнгийн даавуун артай. Ширдгийг эргэн тойруулан зах болон дунд хэсгийн дөрвөлжин хүрээг хүрээлэн цагаан, хар өнгийн үхрийн хялгасаар цацаглан оёсноороо онцлогтой юм. Ширдгийн дунд хэсэгт дөрвөлжин ромбо хэлбэртэй болгож шар, улбар шар, цайвар ногоон өнгө хослуулан “хошгар мүйиз” хээг улаан өнгийн ноосон утсаар зээглэн оёсон ба “ХХ жылга тарту” гэх үсгийг мөн эсгийгээр зулжээ. Мөн ширдгийн хоёр захаар цэнхэр өнгөөр дэвсгэрлэн шар өнгийн угалз хээг шар өнгийн утсан зээгээр зээглэж оёсон байна.
Эдгээр үзмэрүүд нь бүгдээрээ Буддын шашны тахилга, хурал ном, ёслолын зан үйлд хэрэглэгддэг шашны хэрэгсэл, эд өлгийн зүйлс бөгөөд лам нарын сахилга, бурхан сахиусыг тахин шүтэх, өргөл өргөх, хүмүүний сэтгэлийг ариусгах зорилготой юм.
Лам малгай (Жанлавцэрэн малгай) - Лам хуврагууд томоохон хурал номын үеэр өмсдөг, шар эсвэл цагаан ноосон үстэй, үзүүр шовх малгай. Энэ нь шашны эрхэм дээдийн бэлгэдэл, ламын сахилгын чимэглэл болдог.
Дун (Шанкх) – Том дунг үлээж зан үйл эхлүүлэх, сахиус дуудах, хурал номын дохио өгөхөд хэрэглэнэ. Дуун нь ертөнцийг сэрээх бэлгэдэлтэй.
Бурханы цан (Зан үйлд хэрэглэдэг жижиг цан) – Хоёр төмөр аяга хэлбэртэй нийлүүлж цохиход тодорхой дуу гарна. Энэ дуу нь анхаарлыг төвлөрүүлэх, муу муухайг арилгах бэлгэдэлтэй.
Дамар (Бөмбөр хэлбэрийн хөгжмийн зэмсэг) – Жижиг хоёр талтай бөмбөр бөгөөд гянгийн утсаар бөмбөлөг тогшдог. Зан үйлд уншлага, бясалгалыг дагалдуулан хэрэглэдэг. Дамар нь “Хоосон чанарын дуу хоолой”-г илэрхийлдэг.
Дугуй календарь (Хүрдэн хуанли) – Буддын шашны цаг тооны бичиг бөгөөд жил, сар, өдөр, цагийг гаргах, сайн мууг тодорхойлох зориулалттай.
Балдандхам бурхан (Сахиусын дүр) – Хүчирхэг догшин сахиус бөгөөд номын хийгчийг хамгаалах, муу мухайг дарж дарах сахиулдаг бурхан.
Бишгүүр хөгжим (Тогшуур хэлбэртэй үлээвэр хөгжим) – Ёслолын хөгжим бөгөөд хурал номын үеэр үлээж хөгжмийн аялгуугаар сахиус дуудах, уншлага хүндэтгэл өргөхөд ашигладаг.
Цөгц (Балингийн аяга) – Тосон өргөл, сүүний өргөл, ариун ус зэргийг хийхэд хэрэглэгддэг жижиг аяга хэлбэрийн тахилгын сав.
Бурханы дэнлүүний суурь – Лам нарын тахил өргөхөд гэрэл бэлгэдэж асаах дэнлүүний тавиур. Энэ нь “Билиг ухааны гэрэл” болон “Харанхуй мунхгийг арилгах” бэлгэдэлтэй.