Түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйл

Түүх, соёлын хөдлөх дурсгалын талаар

Соёлын биет өв гэж юу вэ?
“Соёлын биет өв” гэж түүхэн тодорхой орон зай, цаг үеийг төлөөлөх биетээр оршин байгаа дурсгалыг хэлнэ.
 
Түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйл гэж юуг хэлэх вэ?
“Түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйл” гэдэг нь тодорхой орон зайд шилжүүлэн байрлуулах боломжтой дурсгал юм.

Түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйлд юуг хамааруулах бэ? 
НҮБ-ийн Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага (ЮНЕСКО)-гийн 1970 онд Парис хотноо хуралдсан Ерөнхий бага хурлын 16 дугаар чуулганаар баталсан “Соёлын үнэт зүйлийг хууль бусаар хилээр гаргах, оруулах, түүнчлэн өмчлөх эрхийг шилжүүлэхийг хориглох, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээний тухай” конвенцид  “... Соёлын үнэт зүйлс нь ард түмнүүдийн соёл, иргэншил, соёлын үндсэн хэсгүүдийн нэг мөн бөгөөд гарал үүсэл, түүх, орчин тойрон нь жинхэнэ үнэ цэнийг нь тодорхойлж байдаг ...”  хэмээгээд “Соёлын үнэт зүйлс нь археологи, түүхийн өмнөх үе, уран зохиол, урлаг, шинжлэх ухааны ач холбогдолтой  гэж улс, бүр үнэлж байгаа шашны буюу шашны бус шинж чанартай бөгөөд дор дурьдсан ангилалд хамраарагдах зүйлийг хэлнэ” гэж  тооцно.
 
  1. Ургамал, амьтан, эрдэс, цогцсын ховор дээжис, цуглуулга болон палеонтологийн ач холбогдолтой зүйлс,
  2. Түүхийн үнэт зүйлс, тухайлбал, шинжлэх ухаан, техник, дайн нийгмийн түүх, түүнчлэн үндэстний нэрт зүтгэлтнүүд, сэтгэгчид, эрдэмтэд, жүжигчид болон үндэсний томоохон үйл явдалд холбоотой зүйлс,
  3.  Археологийн олворууд (жирийн болон далд) болон археологийн нээлтүүд,
  4. Урлагийн болон түүхийн хөшөө дурсгал, археологийн  ач холбогдол бүхий газрын бүрэлдэхүүн хэсгүүд,
  5. 100 жилээс өмнөх үеийн бичээс, цутгамал эд зүйл, зоос, тамга тэмдэг зэрэг хуучны эд юмс,
  6. Угсаатны зүйн материалууд,
  7. Урлагийн үнэт зүйлс (гар аргаар үйлдсэн бүх төрлийн уран зураг, уран баримал, сийлбэр, бар, цутгамлууд, уран сайхны сонгомж, эвлүүлэг)
  8. Ховор гар бичмэлүүд, хэвлэмэл зүйлс, түүх, урлаг, шинжлэх ухаан, уран зохиол зэрэг онцгай сонирхол татаж байгаа баримт бичиг, хэвлэл гарц нэгээрээ буюу цуглуулга,
  9. Шуудангийн марк, татварын марк, түүнтэй ижил төстэй маркнууд ганц нэгээрээ буюу тэдгээрийн цуглуулга
  10. Дууны бичлэг, гэрэл зургийн, киноны болон бусад архивууд,
  11. 100 жилийн өмнөх үеийн эртний модон эдлэл, хөгжмийн зэмсгүүд.
 
Монгол Улсын Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн 6-р зүйлд зааснаар  дараах соёлын биет өвийг өмчийн хэлбэр харгалзахгүйгээр түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйлд хамааруулна:
  • ховор эрдэс;
  • эрдэнийн чулууны ховор олдвор;
  • солир;
  • ховор болон ховордсон ургамлын хатаамал цуглуулга, амьтны чихмэл;
  • эртний ургамал, амьтны олдвор;
  • археологийн олдвор;
  • угсаатны хувцас, чимэглэл;
  • уламжлалт аж ахуйн тоног хэрэгсэл, хөдөлмөрийн багаж зэвсэг;
  • угсаатан, ястны уламжлалт хөгжмийн зэмсэг, эд өлгийн зүйл;
  • уламжлалт тоглоом, наадгай;
  • уламжлалт шашин, шүтлэгийн холбогдолтой эд өлгийн зүйл;
  • бичгийн дурсгалт зүйл;
  • дүрс, дуу авианы баримт;
  • дүрслэх урлагийн бүх төрлийн бүтээл, холбогдох эд өлгийн зүйл;
  • уламжлалт монгол эмнэлгийн оношилгоо, эмчилгээний хэрэглэгдэхүүн, тэдгээрт холбогдох эд өлгийн зүйл;
  • гэр, сууц, тэдгээрт холбогдох эд өлгийн зүйл;
  • бусад түүх, соёлын дурсгалт зүйл.

 

/Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн 6-р зүйл/

Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлс

Монгол Улсын Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн 8.2, 8.3, 13.1.8 дугаарт түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйлд түүх, соёл, урлаг, гоо зүй, шинжлэх ухааны ач холбогдол, холбогдох цаг үе, дахин давтагдашгүй байдал, ур хийц, дэг сургууль зэрэг шалгуураар “хосгүй үнэт”, “үнэт” гэж зэрэглэл тогтоох тухай заасан байдаг.  

Түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйлийг зэрэглэлд хамруулах ажлыг 1995 оноос эхлэн хэрэгжүүлж, Засгийн газрын шийдвэрээр баталж ирсэн. 2021 оны байдлаар “Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн жагсаалт”-д улс, орон нутгийн музей, эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, их дээд сургууль, сүм хийд, Үндэсний номын сан, Эрдэнэсийн сан зэрэг 27 байгууллагын 778 хөдлөх дурсгалт зүйл бүртгэгдээд байна.

Хосгүй үнэт зэрэглэлд тухайлбал, палеонтологийн шинжлэх ухаанд нээлт болсон, зөвхөн монгол орны нутаг дэвсгэрээс олдсон, дэлхийд цорын ганц олдворт тооцогддог “Тарбозаврын чулуужсан араг яс”, “Адазаврын чулуужсан араг яс”,  “Хoёр үлэг гүрвэлийн зууралдсан хэлхээ яс” зэрэг сөнөж мөхсөн амьтдын олдворууд, том хэмжээний ногоон хаш чулуу, солир зэрэг байгалийн ховор дээжис, Хүннүгийн үеийн эсгий ширмэл ширдэг, алтан эдлэл, Түрэгийн үеийн хааны титэм, алт, мөнгөн эдлэл, Хархорум хотын тууриас олдсон XIII зууны үеийн “Гэр тэрэгний цөн”, “Монгол цэргийн гутал”, “Их эзэн Чингис хаан, түүнийг залгамжлагч хаадын үеийн зоос” зэрэг түүх, археологийн дурсгалууд, монгол урчууд, дархчуулын бүтээсэн ган сийлбэр урлал, Өндөр гэгээн Занабазарын мутрын бүтээл, орчин цагийн дүрслэх урлагийн сор бүтээлүүд батлагджээ.

 

ТҮҮХ, СОЁЛЫН ХОСГҮЙ ҮНЭТ ДУРСГАЛТ ЗҮЙЛИЙН ТООН ҮЗҮҮЛЭЛТ 

2021 оны байдлаар Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн 8.2, 8.3, 13.1.8 дугаар зүйлд заасны дагуу Монгол Улсын Засгийн газрын 18 удаагийн тогтоол шийдвэрээр 1995-2019 онд манай улсын музей, номын сан, Эрдэнэсийн сан, эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, их сургууль, сүм хийд зэрэг нэр бүхий 27 байгууллагад хадгалагдаж буй 778 хөдлөх дурсгалт зүйл Монгол Улсын “Түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйлийн хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн жагсаалт”-д бүртгэгдсэн байна.

Зэрэглэлд батлагдсан 778 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн 634 нь төрийн өмчийн музей, галерей, эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, их сургууль, номын сан, Эрдэнэсийн санд, 102 нь орон нутгийн өмчийн музейд, 35 нь шашны өмчийн сүм хийдэд, 7 нь хувийн өмчийн музейд тус тус бүртгэлтэй байна (Зураг №1, Хүснэгт №1).

KH2021.9-1.JPG

  Зураг №1. Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл (өмчийн хэлбэрээр)


KH2021.9-2.png

Хүснэгт №1. Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл хадгалагдаж буй байгууллага


ТҮҮХ, СОЁЛЫН ХОСГҮЙ ҮНЭТ ДУРСГАЛ ЗҮЙЛИЙН ТӨРӨЛ ЗҮЙЛИЙН ҮЗҮҮЛЭЛТ

 

Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн зэрэглэлд “соёлын” болон “байгалийн” өвийн[1]холбогдолтой дараах 6-н төрөл зүйлийн[2] түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйлс[3] хамрагдсан. Үүнд:

  • Түүхийн холбогдолтой 403 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл (51.7%),
  • Шашин шүтлэгийн холбогдолтой 274 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл (35.2%),
  • Археологийн холбогдолтой 48 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл (6.1%),
  • Байгалийн өвийн холбогдолтой 34 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл (4.3%),
  • Урлаг, уран сайхны холбогдолтой 11 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл (1.4%),
  • Угсаатны зүйн холбогдолтой 8 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл (1.02%) тус тус байна (Зураг №2).         KH2021.9-3.JPG

Зураг №2. Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн төрөл зүйлийн үзүүлэлт (1995-2019)

 

 

  • § “Түүхийн холбогдолтой” төрөл зүйлд 403 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл хамрагдаж байгаа нь нийт хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн 51.7%-ийг эзэлж байна. “Түүхийн холбогдолтой” 403 хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн:

-       Зоос мөнгөн тэмдэгт 316 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл, 

-       Түүхэн бие хүний холбогдолтой 63 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Ном хэвлэл, бичгийн холбогдолтой 21 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Билэгдэл, таних тэмдгийн холбогдолтой 2 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл  дурсгалт зүйл тус тус байна.

Энэхүү “түүхийн холбогдолтой” төрөл зүйл дотроо хамгийн их хувийг эзэлж байгаа 315 ширхэг зоос мөнгөн тэмдэгт нь гадны хийгээд манай улсад харьцангуй нийтлэг элбэг олдоцтой байдаг монголын бага хаадын үед хамаарах зооснууд байна (Зураг №3).

 KH2021.9-4.JPGЗураг №3. Түүхийн холбогдолтой 403 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл

 

 

  • Хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн нийт төрөл зүйлийн 35.2%-ийг “шашин шүтлэгийн” холбогдолтой төрөл зүйл эзлэх ба уг төрөл зүйлд 274 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл байна (Зураг №4). Үүнд:

-       Шүтээн урлалын цутгамал 133 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Танка зураг  67 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Зээгт намаал, танка зургийн 35 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Хөөмөл урлалын 23 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Сийлбэр урлалын 6 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Цамын баг, өмсгөлийн 6 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Шашны зан уйлийн холбогдолтой 2 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Баримал шуумлын урлалын 1 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Шашны хөгжмийн зэмсэг 1 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл байна.

 KH2021.9-5.JPGЗураг №4. Шашин шүтлэгийн холбогдолтой 274 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл.

 

  • § Археологийн төрөл зүйлд 48 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл байгаа нь нийт хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн 6.1%-ийг эзэлж байна (Зураг №5). Үүнд:

-       Гоёл чимэглэлийн холбогдолтой 22 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Хувцас хэрэглэл 11 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Чулуун дурсгал 5 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Зэр зэвсэг байлдааны холбогдолтой 4 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Ахуй хэрэглээний холбогдолтой 4 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл, 

-       Хөгжмийн зэмсэг 1 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл,

-       Шүтлэг зан үйлийн холбогдолтой 1 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл тус тус байна. 

 KH2021.9-6.JPG

Зураг №5. Археологийн холбогдолтой 48 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл

 

  • Байгалийн өвийн төрөл зүйлд 34 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл байгаа нь нийт дурсгалын 4.3% болж байна (Зураг №6). Үүнд:

-     Палеонтологийн олдвор 26 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл, 

-     Солир 7 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл , 

-     Геологийн баялаг, ашигт малтмалын дээжис 1 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл тус тус байна.

KH2021.9-7.JPG

 Зураг №6. Байгалийн өвийн холбогдолтой  34 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл.

 

Урлаг, уран сайхны төрөл зүйл хамрагдсан 11 түүх, соёлын хосүй үнэт дурсгалт зүйл нь нийт дурсгалын 1.4% болох ба үүнд монгол зураг 6 хосгүй үнэт, уран зураг 5 хосгүй үнэт тус тус байна (Зураг №7).

KH2021.9-8.JPG

 Зураг №7. Урлаг, уран сайхны холбогдолтой 11 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл

 

  • Угсаатны зүйн төрөл зүйлд 8 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл буюу нийт хосгүй үнэт дурсгалт зүйлсийн хамгийн бага 1.02%-ийг эзэлж байна. Угсаатны зүйн төрөл зүйлд дээл хувцас, гоёл чимэглэлийн холбогдолтой 5 хосгүй үнэт, гэр зуурын үйлдвэрлэл, гар урлалын холбогдолтой 2 хосгүй үнэт, мал аж ахуй, уналга тээврийн холбогдолтой 1 хосгүй үнэт дурсгалт зүйл зүйл тус тус байна (Зураг №8).

 KH2021.9-9.JPG

 

Зураг №8. Угсаатны зүйн холбогдолтой 8 түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл.

 

 

 

 

---хХх---

 

 



[1] ЮНЕСКО-гийн Ерөнхий бага хурлын 17 дугаар чуулганаар 1972 оны 11 дүгээр сарын 16-нд батлагдсан “Дэлхийн соёлын болон байгалийн өвийн конвенци”-ийн нэгдүгээр бүлгийн 1 ба 2 дугаар зүйл.

[2] Соёлын өвийн улсын нэгдсэн бүртгэл, мэдээллийн сангийн түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйлийн бүртгэлийн төрөл зүйлийн ангиллаар.

[3] Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн ангилал, зэрэглэлийн тухай хоёрдугаар бүлгийн 6.1 дүгээрт заасан түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйлийн ангиллаар.    


МУ-ын ЗГ-ын тогтоолоор батлагдсан "Түүх, соёлын хөдлөх дурсгалт зүйл"-ийн мэдээллийг энд дарж үзнэ үү.