Соёлын биет бус өв

Соёлын биет бус өвийн тухай

Биет бус өвд Монголын ард түмний оюун санаагаар бүтсэн эх хэл, ардын зан заншил, мэдлэг ухаан, дуу хөгжим, наадам, ардын арга ухаан, уламжлалт технологи зэрэг соёлын өвийн олон төрөл багтдаг.
 
Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулинд заахдаа:Ард түмний билэг авъяас, мэдлэг, туршлага, эрдэм ухаан, ур чадварын тодорхой илэрхийлэл болон биет бусаар өвлөгдөн уламжлагдаж ирсэн түүх, угсаатны судлал, ардын билэг, зан үйл, ур хийц, арга барил, дэг сургууль, урлаг, шинжлэх ухааны ач холбогдол бүхий дараахь оюуны соёлын үнэт зүйлийг соёлын биет бус өвд хамааруулна:
 
4.1.1. эх хэл, бичиг, түүний хүрээний соёл;
4.1.2. аман зохиол;
4.1.3. ардын уртын болон богино дуу, тууль, тэдгээрийг дуулах, хайлах  арга барил;
4.1.4. хөдөлмөр, зан үйлийн холбогдолтой уриа дуудлага;
4.1.5. хөөмий, исгэрээ, аман болон тагнай ташилт зэрэг өгүүлэхийн эрхтний шүтэлцээт урлаг, тэдгээрийг   илэрхийлэх  арга  барил;
4.1.6. үндэсний хөгжмийн зэмсгийг урлах,хөгжимдөх, аялгуу  тэмдэглэх арга барил;
4.1.7. ардын уламжлалт бүжиг, бий, биелгээ;
4.1.8. уран нугаралт болон циркийн үзүүлбэрийг илэрхийлэх гоц  авъяастны ур чадварын арга барил;
4.1.9. ардын гар урлалын дэг сургууль;
4.1.10. ардын ёс заншил, зан үйлийн уламжлал;
4.1.11. эрдэм ухааны уламжлал;
4.1.12. ардын бэлгэдэх ёсны уламжлал.
 
ЮНЕСКО-гийн 2003 оны “Соёлын биет бус өвийг хамгалах тухай конвенц”-д биет бус өвийг тодорхойлохдоо: “Соёлын биет бус өв” гэж хамт олон, бүлэг хүмүүс, зарим тохиолдолд хувь хүмүүс соёлын өвийнхөө бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрсөн зөншил, дүрслэх болон илэрхийлэх хэлбэр, мэдлэг болон дадал, эдгээртэй холбоо бүхий зэмсэг, эд зүйлс, урлагийн бүтээл, соёлын орон зайг хэлнэ. Биет бус өв нь дараах хэлбэртэй байна.

1.    Соёлын биет бус өвийг тээгч хэлийг оролцуулан аман уламжлал, түүнийг илэрхийлэх хэлбэрүүд;
2.    Урлагийн тоглолт үзүүлбэрүүд;
3.    Заншил, зан үйл, баяр ёслол;
4.    Байгаль болон сав ертөнцийн тухай мэдлэг, заншлууд;
5.    Уламжлалт гар урлал;
 
Үеэс үед уламжлагдах соёлын биет бус өвийг хамт олон, бүлэг хүмүүс нь тэдгээрийг хүрээлэн буй орчин, байгаль, түүхийн харилцан шүтэлцээнээс шалтгаалан байнга шинэчилдэг бөгөөд тухайн өв нь тэдгээрт оршин тогтнох болон залгамж чанарын мэдрэмж төрүүлж, соёлын төрөл зүйл, хүний туурвилыг хүндэтгэхэд дэмжлэг үзүүлдэг. Энэхүү конвенцийн зорилгод  олон олон улсын хүний эрхийн зөвхөн одоо мөрдөж буй баримт бичиг болон хамт олон, бүлэг, хувь хүмүүсийн  хоорондын харилцан хүндэтгэл, мөн тогтвортой хөгжлийн шаардлагуудад нийцсэн соёлын биет бус өвийг авч үзнэ. 

Соёлын биет бус өвийг өвлөн уламжлагч гэж хэн бэ?

Соёлын биет бус өв өвлөн уламжлагч  гэдэгт соёлын асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн, сайдаас олгосон “Соёлын биет бус өв өвлөн уламжлагч” батламж бүхий этгээдийг; Соёлын биет бус өвийг өвлөн суралцагч гэдэгт Соёлын өвийн төвийн бүртгэлд орсон, өвлөн суралцаж байгаа “Соёлын биет бус өв өвлөн уламжлагч”-ийн батламж аваагүй этгээдийг ойлгоно.  

Монгол улсын соёлын биет бус өвийн төлөөллийн үндэсний бүртгэл

МОНГОЛ УЛСЫН 
СОЁЛ, СПОРТ, АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН  
САЙДЫН ТУШААЛ 
 
2013 оны 02 сарын 08 өдөр                Дугаар А/41                  Улаанбаатар хот 
 

Нэгдсэн Үндэстний Боловсрол, Шинжлэх ухаан, Соёлын байгууллага (ЮНЕСКО)-ын “Соёлын биет бус өвийг хамгаалах тухай” Конвенцийн 12, 17 дугаар зүйл, ЮНЕСКО-гийн Монголын Үндэсний Комиссын “Биет бус соёлын өвийг хамгаалах тухай” ЮНЕСКО-гийн конвенцийг хэрэгжүүлэх 2009 оны төлөвлөгөөг тус тус үндэслэн ТУШААХ нь:  
 
1. Монгол Улсын биет бус соёлын өвийн Төлөөллийн үндэсний бүртгэлийг нэгдүгээр, Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн үндэсний бүртгэлийг хоёрдугаар хавсралтаар тус тус шинэчлэн баталсугай.  
 
2. Биет бус соёлын өвийн төрөл зүйлийн бүртгэлүүдийг ЮНЕСКО-д хүргүүлэх, хэвлүүлэн сурталчлах, шаардлагатай үед нэмэлт өөрчлөлт оруулан шинэчлэх арга хэмжээ авч ажиллахыг Соёл, урлагийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газар /Н.Оргил/, ЮНЕСКО-гийн Монголын Үндэсний Комисс /Г.Жаргалсайхан/, Соёлын өвийн төв /Г.Энхбат/-д даалгасугай.  
 
3. Энэ тушаал гарсантай холбогдуулан Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2011 оны 3 дугаар сарын 16-ны өдрийн 84 дүгээр тушаалыг хүчингүйд тооцсугай.
 
Сайд: ..................................... Ц.ОЮУНГЭРЭЛ


Соёл, спорт, аялал жуулчлалын сайдын
2013 оны 02 дугаар сарын 08-ны өдрийн А/41 тушаалын хавсралт


1. Эх хэл болон аман уламжлал, илэрхийллүүд

  1. Монгол хэл
  2. Монгол үлгэр
  3. Дом шившлэг
  4. Домог үлгэр
  5. Ертөнцийн гурав
  6. Ерөөл
  7. Зүйр цэцэн үг
  8. Бэлэг дэмбэрэлийн үг
  9. Магтаал
  10. Шог яриа
  11. Оньсого
  12. Цацал мялаалгын үг
  13. Таавар
  14. Айтыс (Казах ардын уламжлалт цэц булаацалдаан)


2. Ардын язгуур урлаг

  1. Бүүвэйн дуу
  2. Монгол ардын уртын дуу
  3. Ардын богино дуу
  4. Морин хуур хөгжмийн уламжлалт урлаг
  5. Монгол хөөмэйн уламжлалт урлаг
  6. Хурдан морины хүүхдийн гийнгоо
  7. Уламжлалт исгэрэх урлаг
  8. Дэмбээдэх ая дуу
  9. Аялгуулан исгэрэх урлаг


3. Үндэсний уламжлалт зан үйл, ёслол, баяр наадам

  1. Монгол наадам
  2. Хүүхдийн угаалга хийх зан үйл
  3. Хүүхдийн даахь үргээх зан үйл
  4. Бэр буулгах зан үйл
  5. Хуримлах зан үйл
  6. Шинэ гэр барих зан үйл
  7. Талийгаачийг оршуулах зан үйл
  8. Мал хөнгөлөх зан үйл
  9. Гүүний үрс гаргах зан үйл
  10. Гүү барих зан үйл
  11. Унага тавих зан үйл
  12. Адуу тамгалах зан үйл
  13. Мал сэтэрлэх зан үйл
  14. Айраг сархадын холбогдолтой зан үйл
  15. Шагаа харвах зан үйл
  16. Шагайгаар наадах зан үйл
  17. Цагаан сарын уламжлалт ёслол, зан үйл
  18. Бүргэдийн баяр, бүргэдээр ан хийх зан үйл
  19. Монгол бөөгийн зан үйл
  20. Монгол нүүдлийн зан үйл
  21. Урианхай харвааны уламжлалт зан үйл
  22. Тэмээн поло
  23. Тэмээний уралдаан
  24. Хөдөлмөр, зан үйлийн холбогдолтой уриа дуудлага
  25. Мал аж ахуйн холбогдолтой уриа дуудлага
  26. Ан агнуурын холбогдолтой уриа дуудлага


4. Байгалийн болон сав ертөнцийн тухай мэдлэг, заншил, уламжлалт арга технологи

  1. Ардын уламжлалт анагаах ухааны төрлүүд
  2. Ардын уламжлалт малын эмгэг анагаах төрлүүд
  3. Уламжлалт цаг тоолол, зурхайн ухаан
  4. Байгаль, цаг агаар шинжихүйн уламжлалт мэдлэг
  5. Байгаль хамгаалах уламжлалт арга, мэдлэг
  6. Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны арга, мэдлэг
  7. Цагаан идээ бэлтгэх уламжлалт арга
  8. Эсгий хийх уламжлалт арга, зан үйл
  9. Арьс шир болвсруулах уламжлалт арга
  10. Мал эмчлэх, хатгах, ханах уламжлалт арга
  11. Ургийн бичиг хөтлөх монгол уламжлал
  12. Хурдан морь шинжих, сойх, уралдуулах монгол эрдэм ухаан


5. Ардын уламжлалт гар урлал

  1. Монгол хувцасны уламжлалт урлал
  2. Монгол гэрийн уламжлалт урлал
  3. Монголын уламжлалт хээ угалз
  4. Уламжлалт эсгий урлал
  5. Уламжлалт арьс, ширэн урлал
  6. Монгол гутлын урлал
  7. Бөхийн зодог шуудаг хийх урлал
  8. Нум сум хийх уламжлалт урлал
  9. Мөнгөн аяга хийх урлал
  10. Монгол эмээл хийх урлал
  11. Монгол сийлбэрийн уламжлалт урлал
  12. Уламжлалт уран хатгамал, оёдлын урлал
  13. Уламжлалт нэхэх, сүлжих урлал
  14. Монгол зургийн урлал
  15. Зээгт наамалын уламжлалт урлал
  16. Баримал, шуумалын уламжлалт урлал
  17. Үндэсний хөгжмийн зэмсгийн уламжлалт урлал
  18. Үхэр тэрэг хийх уламжлалт технологи
  19. Цахиур буу хийх технологи

Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн үндэсний бүртгэл

Монгол улсын яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн үндэсний бүртгэл

  1. Монгол тууль
  2. Монгол цуур хөгжмийн уламжлалт урлаг
  3. Төл авахуулах ая дуудлага, зан үйл
  4. Ингэнд ботго авахуулах зан үйл
  5. Монгол бий бийлгээ, уламжлалт бүжгийн урлаг
  6. Уул овоо тахих монгол зан үйл
  7. Ган сийлбэрийн урлал
  8. Ном бүтээх уламжлалт урлал
  9. Монголын олон ястны хурим, найрын зан үйл
  10. Ардын хөгжмийн уламжлалт урын сан, хөгжимдөх арга барил
  11. Монгол цам
  12. Монгол уран бичлэг
  13. Оньсон тоглоомын уламжлалт төрлүүд
  14. Монгол лимбэчдийн уртын дуу тоглох уламжлалт арга-битүү амьсгаа
  15. Монгол жангар
  16. Монгол уран нугаралт

ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн Монголын өв

2008 онМорин хуур хөгжмийн уламжлалт урлаг
2008 онМонгол ардын уртын дуу
2009 онМонгол тууль
2009 онМонгол цуур хөгжмийн уламжлалт урлаг
2009 онМонгол бий биелгээ, уламжлалт бүжгийн урлаг
2010 онМонгол наадам
2010 онМонгол ардын Хөөмэйн урлаг
2010 онШувуучлахуй буюу бүргэдээр ан хийх зан үйл
2011 онМонгол Лимбэчдийн уртын дуу тоглох уламжлалт арга барил –битүү амьсгаа
2011 онАлтан товч
2011 онМонгол Данжуур
2013 онМонгол гэрийн уламжлалт урлал, зан үйл
2013 онМонгол уран бичлэг
2014 онШагайн харваа
2015 онБотго авахуулах зан үйл